Советский опыт гидростроительства на Иртыше: Научная статья - Опубликована онлайн first:  15.10.2026

Н. Аблажей; E.  Водичев

doi:10.32523/3080-129X-2026-4

Авторлар

Н. Аблажей Ресей Ғылым академиясы Сібір бөлімшесі Тарих институты, Новосібір, Ресей Автор https://orcid.org/0000-0002-3215-0615
Е. Водичев Новосибирск мемлекеттік техникалық университеті, Ұлттық зерттеу Томск мемлекеттік университеті, Новосібір-Томск, Ресей Автор https://orcid.org/0000-0001-8266-1723

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-4

Түйін сөздер:

Кенді Алтай, Ертіс, су электр станцияларының құрылысы, КСРО-ның экономикалық саясаты, Өскемен, Бұқтырма, Шульбинск су электрстанциялары

Аңдатпа

Бұл мақалада Ресей мен Қазақстан тарихында кеңестік кезеңде трансшекаралық Ертіс өзенінде гидроэлектростанция құрылысы мен пайдалануында қолданылған экономи-калық және техникалық шешімдердің қайта құрылуы, ГОЭЛРО жоспарын дайындаудан бас-тап ұсынылған. Әдістемелік тұрғыдан зерттеу қуып жетуді жаңғырту теориясына және гидроэлектростанция құрылысына қолданылатын технологиялық парадигмалардың өзгеру тұжырымдамасына негізделген. Зерттеу Кенді Алтай аймағына қолданылатын кеңестік экономикалық стратегияларға қатысты жүргізілуде. Онда кеңестік экономикалық саясаттың XX ғасырда дамуы кезінде орын алған Ертіс гидроэлектростанция каскадының негізгі мақсаттары мен функцияларын түсінудің өзгергені көрсетілген. Су электр станцияларын жобалау мен салуға тәсілдердің сабақтастығы көрсетілген, сондай-ақ үш негізгі су электр станциясы – Өскемен, Бұқтырма және Шульбинск су электр станциялары – сондай-ақ тұтастай алғанда су электр станциясы каскады сипатталған. Осы мақалада ұсынылған кейс-стадилер Ертіс өзеніндегі су электр станцияларын (СЭС) салу тұжырымдамаларының дамуын және оларды жобалау мен салудағы басымдықтарды, сондай-ақ кеңес дәуіріне тән гидравликалық құрылыстарды салуда қолданылатын техникалық және технологиялық шешімдерді көрсетеді. Ертіс өзеніндегі су электр станцияларын салу КСРО-да жалпы ұқсас нысандарды жобалау мен салудағы жалпы парадигманың ауысуын көрсетті деген қорытынды жасалды: 1920 жылдардың аяғы мен 1930 жылдардың басына тән шағын СЭС-терден орта қуатты СЭС салуға, содан кейін соғыстан кейінгі кезеңде және әсіресе 1950 және 1960 жылдардың екінші жартысында жоғары қуатты СЭС-терге көшу. Осылайша, Ертіс гидротехникалық құрылыстар жүйесін жобалау мен салу КСРО-дағы өнеркәсіптік жаңғыртудың кеңестік моделінің ерекшеліктерін толықтай жүзеге асырды, өндірісті шығысқа қарай жаңа экономикалық даму аймақтарына ауыстырды, бұл ұзақ мерзімді стратегиялардың бөлігі ретінде де, соғыс пен эвакуацияға байланысты форс-мажорлық жағдайларға байланысты да, осы аудандарда жаңа өнеркәсіптердің қалыптасуына байланысты болды. Ертістің жоғарғы және орта ағысында су электр станциялары желісін дамыту аймақтағы кәсіпорындардың кеңеюіне ықпал етті, бұл төртінші технологиялық парадигманың дамуын қолдады, бірақ ресурстық секторда. Сонымен қатар, талдау жаңа жағдайларда өзеннің трансшекаралық сипатын ескермей, бұрын жасалған гидротехникалық құрылыстар жоспары аясында Ертіс ресурстарын тиімді пайдалану мүмкін болмай бара жатқанын және жоспардың өзі “Үлкен Алтайдың” көршілес елдеріндегі – Ресей, Моңғолия, Қазақстан және Қытайдағы барлық трансшекаралық қатысушылардың мүдделерін ескере отырып, қайта қарастыруды қажет ететінін көрсетті.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

Н. Аблажей, Ресей Ғылым академиясы Сібір бөлімшесі Тарих институты, Новосібір, Ресей

тарих ғылымдарының докторы, жетекші ғылыми қызметкер
Е. Водичев, Новосибирск мемлекеттік техникалық университеті, Ұлттық зерттеу Томск мемлекеттік университеті, Новосібір-Томск, Ресей

тарих ғылымдарының докторы, халықаралық қатынастар және аймақтану кафедрасының профессоры, орыс тарихы кафедрасының профессоры

Әдебиеттер тізімі

XXII S"ezd Kommunisticheskoj partii Sovetskogo Soyuza. 17-31 oktyabrya 1961 g. Stenograficheskij otchet. Moscow: Politizdat, 1962. Vol. 3. 592 р.

XVII konferenciya Vsesoyuznoj kommunisticheskoj partii(b). Stenograficheskij otchet. Moscow: Party publishing house. 1932. 396 р.

Artemov E.T., Vodichev E.G. Nesostoyavsheesya uskorenie: Ekonomicheskie strategii “hrushchevskogo desyatiletiya”. Yekaterinburg: Ural University Press. 2025. 288 p.

Berdus I.V. Pervye elektrostancii Kazahstana: Leninogorskij kaskad GES. Oskemen: EKSU Publishing House. 2003. 75 p.

Burdin E.A. Gidrostroitel'stvo v Rossii: ot samarskogo Volgostroya k Bol'shoy Volge (1930-1980 gg.). Ulyanovsk, Ulyanovsk State Pedagogical University Press. 2010. 224 p.

General'nyj plan elektrifikacii SSSR. Vol. 8. Consolidated Electrification Plan. Moscow-Leningrad: StateSocio-Economic Publishing House. 1932, pp. 93-170.

Gubarev V. "Ul'ba": uran, berillij i tantal. Science and Life. 2004. No. 6. Electronic resources. https://www.nkj.ru/archive/articles/2643 (Accessed: 02.10.2025).

Istoriya Lengidroproekta, 1917-2007. Lapshin A.A. (Editor-in-Chief) et al. St. Petersburg: Gumanistika. 2007. 511 p.

Kozlov L.N., Belyakov A.A. Irtyshsko-Obskaya glubokovodnaya magistral' ot Kitaya do severnogo morskogo puti v sostave transportno-energeticheskoj vodnoj sistemy (TEVS). Eurasian Economic Integration. 2009. No. 3(4), pp. 132-143.

Koryako N.Ya. Problema rek Obi i Irtysha. Irrigaciya mezhdurech'ya i energosnabzhenie Novosibirskogo i Priirtyshskogo rajonov. Leningrad: Gidroproiz, 1937. 147 p.

Lenin V.I. Polnoe sobranie sochinenij. Izdanie 5. T. 42. Moscow: Politizdat, 1970. 606 s.

Michkov V. Ob'-Kulundinskaya kompleksnaya vodohozyajstvennaya problema (Oroshenie Kulundy). Novosibirsk: West Siberian Regional Publishing House. 1934. 106 p.

Plan elektrifikacii RSFSR. Doklad VIII S"ezdu sovetov Gosudarstvennoj komissii po elektrifikacii Rossii. Izdanie 2. Moscow: Gospolitizdat. 663 p.

Resheniya partii i pravitel'stva po hozyajstvennym voprosam. V 5 tomah. Sbornik dokumentov za 50 let. Moscow: Politizdat. 1968. T.3. 754 р.

Sliva I.V. Istoriya gidroenergetiki v Rossii. Tver: Tver Printing House. 2014. 304 p№

Timoshenko A.I. Proekty social'no-ekonomicheskogo razvitiya Sibiri v XX v. Koncepcii i resheniya. Historical Essays. Novosibirsk: Parallel. 2007. 287 p.

Ekologicheskie riski v transgranichnom bassejne reki Irtysh. Ed. Yu.I. Vinokurov. Novosibirsk: SB RAS Publishing House, 2014. 162 p.