1920-1930 жж. кеңестік Қазақстандағы шаруалар көтерілістерінің идеологиялық нарративтері (Ф. Толстоухов көтерілісі мысалында)
Ғылыми мақала
Қаралымдар: 19 / PDF жүктеулері: 13 / PDF жүктеулері: 1DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-155-2-143-160Түйін сөздер:
Шығыс Қазақстан, шаруалар көтерілісі, Ф. Д. Толстоухов, ұжымдастыру, идеологиялық нарративтер, наразылық қозғалысыАңдатпа
Мақалада Ф.Д. Толстоухов бастаған көтеріліс мысалында 1920-1930 жылдардағы кеңестік Қазақстанда орын алған шаруалар қозғалысының идеологиялық нарративтері зерделенеді. Зерттеудің өзектілігі ұжымдастыру кезеңіндегі көтерілістер тек әлеуметтік-экономикалық құбылыс қана емес, шаруа қожалықтарының саяси және идеологиялық тұрғыдан өзін-өзі айқындауының айрықша формасы ретінде тереңірек зерделеу қажеттілігінен туындайды. Зерттеудің мақсаты – көтеріліске қатысушылардың идеялық ұстанымдарын, уәждемелік үлгілері мен мінез-құлық стратегияларын қайта жаңғырту, сондай-ақ олардың саяси тұғырнамасы қалыптасуының өзіндік ерекшеліктерін айқындау болып табылады. Зерттеудің әдістемелік негізі тарихилық, жүйелілік принциптеріне және пәнаралық тәсілдерге, сонымен қатар микротарихи және нарративтік талдау элементтеріне сүйенеді. Зерттеудің деректік негізін Қазақстан Республикасының орталық және өңірлік архив қорларынан алынған материалдардың ауқымды жиынтығы құрайды. Соның ішінде ОГПУ органдарының тергеу істері, жауап алу хаттамалары, жедел мәліметтер мен баяндамалар, сондай-ақ көтерілісшілердің үгіт материалдары пайдаланылды. Аталған дереккөздерді ғылыми айналымға енгізу - оқиғалардың қалай өрбігенін қайта жаңғыртып қана қоймай, оқиға желісінің ішкі мәні мен мағыналық негіздерін тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді. Мақалада көтерілісшілердің саяси тұғырнамасын, ұрандары мен үндеулері мен үгіт-насихат формаларын талдау арқылы 1920–1930 жылдардағы кеңестік реформалар мен ұжымдастыру саясатын халықтың қабылдау ерекшеліктері зерделенеді. Көтеріліс идеясының жан-жақты әрі көпқырлы болғаны дәлелденді: ол риториканы «әділ» шаруа билігі, «еркін еңбек» және шаруашылық жүргізудің дәстүрлі формаларын жаңғырту туралы түсініктермен ұштастырған. Қозғалысқа қатысушылардың ұстанымы кеңес өкіметін мүлдем теріске шығармай, қайта жергілікті жағдайлар мен әлеуметтік сұраныстар тұрғысынан қайта пайымдалғаны көрсетілген. Зерттеу нәтижесінде аталған кезеңдегі шаруалардың наразылық қозғалыстары тек қатысушылардың реформаларға қайтарылған жауабы ғана емес, бұл шаруалардың ішкі болмысынан туындаған дербес саяси ұстанымының көрінісі болды деген қорытынды жасалды. Бұл құбылыс олардың билік жүйесі мен қоғамдық тәртіпті өз таным-түсінігінше орнатуға ұмтылған іс-әрекеттерінен айқын байқалады. Алынған нәтижелер Қазақстандағы ұжымдастыру науқанына қарсылықтың мазмұны мен табиғатын жаңа қырынан ашып, кеңес дәуіріндегі көтерілістер тарихнамасын байыта түседі.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Atantayeva B., Akhmetova R., Shcheglova T., Bоtаbеkоvа A. Protest sentiments and survival strategies of the Kazakh population in the 1929-1930s: behavioral motives and forms of resistance. Gumilyov Journal of History. 2025. Т.152, no.3, рр.60-78. https://doi.org/10.32523/3080-129X-2025-152-3-60-78 DOI: https://doi.org/10.32523/3080-129X-2025-152-3-60-78
Allaniyazov T. Direktivy Semipalatinskogo opersektora OGPU kak istochnik po izucheniiu vooruzhennykh vystuplenii kazakhskikh sharua v period kollektivizatsii. In: Kazakhstan on the Path to State Independence: History and Modernity. Materialy Mezhdunarodnoi nauchno-prakticheskoi konferentsii. Semipalatinsk. 2001. chast II. рр.217-222.
Allaniyazov T., Taukenov A. Poslednii rubezh zashchitnikov nomadizma. Istoriia vooruzhennykh vystuplenii i povstancheskikh dvizhenii v Kazakhstane (1929-1931 gody). Almaty: OO «OST – XXI wek». 2009. 424 p.
Allaniyazov T. «Doklad o boevykh deistviiakh operativnoi gruppy v Kazakhstane v marte, aprele i mae 1930 goda», kak istoricheskii istochnik. Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Historical Sciences. Philosophy. Religious Studies. 2022. T.141, No.4, рp.7-21. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2022-141-4-7-21 DOI: https://doi.org/10.32523/2616-7255-2022-141-4-7-21
Allaniyazov T. Protiv diletantizma v izuchenii istorii narodnykh vosstanii 1929–1931 gg. Al-Farabi Kazakh National University. Journal of history. 2023. T.108(1), рp.196-205. https://bulletin-history.kaznu.kz/index.php/1-history/article/view/1653/932
Allaniyazov T. Vooruzhennye vystupleniia i povstancheskie dvizheniia 1929-1931 godov v Kazakhstane: istoriografiia i istochnikovedenie. Karaganda: Arko Printing House LLP, 2024. 222 p.
Allaniyazov T. Publikatsiia dokumentov iz arkhivno-sledstvennykh del na uchastnikov vooruzhennykh vosstanii 1929-1931 godov: dostizheniia i proschety. Al-Farabi Kazakh National University. Journal of history. 2025. Vol.116(1), рp.242-252. https://bulletin-history.kaznu.kz/index.php/1-history/article/view/1996/1077
Allaniyazov T. Narodnye vosstaniia i protesty 1928-1932 gg. v Kazakhstane. Gumilyov Journal of History. 2025. Vol.153, No.4, рp.91-110 https://doi.org/10.32523/3080-129X-2025-153-4-91-110 DOI: https://doi.org/10.32523/0eqq3372
Atantayeva B., Botabekova A., Turlybaev M. Semei okrugіnde auyl sharuashylyғyn ұzhymdastyru: әkіmshіlіk ozbyrlyқ zhәne onyң saldary (1928-1930 zhzh.). Bulletin of Shakarim University. Series: Historical Sciences. 2024. No.1, рp.74-91. https://history.shakarim.kz/index.php/my/article/view/52/16
Baisarina K., Karibayev M., Turlybayev M. Semei okrugіndegі sharualardyң auyldy kүshtep modernizatsiialau kezeңdegі қarsylyғy (1929-1931 zhzh.). Gumilyov Journal of History. 2025. Vol.150, No.1, рp.128-151. https://jhistory.enu.kz/index.php/jHistory/article/view/21/175
Brandenberger D. Rol nasiliia i falsifikatsii pri podgotovke protokolov doprosov epokhi stalinizma. Modern history of Russia. 2023. Vol.13, No.2, рp.376-399. https://doi.org/10.21638/ spbu24.2023.208 DOI: https://doi.org/10.21638/spbu24.2023.208
Viola L. Krestianskii bunt v epokhu Stalina: kollektivizatsiia i kultura krestianskogo soprotivleniia. Moscow: Foundation of the first President of Russia Boris Yeltsin: 2010. 367 p.
Zhanbosinova A. Tolstoukhovskii miatezh v istochnikakh i materialakh. History of the Homeland. 2018. Vol.83, No.3, Pp.192-203. https://otan.history.iie.kz/main/issue/view/19/20
Kindler R. Stalinskie kochevniki: vlast i golod v Kazakhstane / Per. s nem. L. Pantinoi. Moscow. 2017. 382 p.
Nazemtseva E. Istoriia russkoi emigratsii v Kitae 1920-40 gg.: evoliutsiia pravovogo statusa. Human Kapital. 2012. No. 5 (41), Pp. 198-205.
Neuslyshannye golosa: Documents from the Smolensk Archive. Kn. 1: 1929. Kulaki i partiytsy. Sost. C. Maksudov. Ann Arbor: Ardis. 1987. 286 p.
Omarkanova A., Zhanbosinova A. Listovki, vozzvaniia i proklamatsii v derevne v kontse 1920-kh − nachale 1930-kh gg. (na primere Kazakhskoi sovetskoi avtonomii). Izvestiya of Altai state university. 2024. No5(139), рp.41-47. 10.14258/izvasu(2024)5-05
Pianciola N., Zharassov A. Neulovimye miatezhniki: issledovanie vosstanii nakanune Velikogo goloda v Kazakhstane (1929-1931 gg.). Al-Farabi Kazakh National University. Journal of history. 2020. Vol.97, No.2, рp.34-43. https://bulletin-history.kaznu.kz/index.php/1-history/article/ view/914/654 DOI: https://doi.org/10.26577/JH.2020.v97.i2.04
Teplyakov A. Deiatelnost organov VChK-GPU-OGPU-NKVD (1917–1941 gg.): istoriograficheskie i istochnikovedcheskie aspekty. Novosibirsk State University of Economics and Management. Novosibirsk: NSUEM, 2018. 434 p.
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Б. Атантаева, Р. Ахметова, А. Ботабекова
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
