Комфортты құрастыру: 1920-1930 жж. кеңестік архитектуралық дискурстар

Ғылыми мақала

Қаралымдар: 14 / PDF жүктеулері: 9 / PDF жүктеулері: 1

Авторлар

М. Шабасова Беларусь мемлекеттік университеті, Минск, Беларусь Автор https://orcid.org/0000-0002-7916-2517
В. Меньковский Беларусь мемлекеттік университеті, Минск, Беларусь Автор https://orcid.org/0000-0003-3417-4589

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-155-2-65-77

Түйін сөздер:

КСРО, тұрғын үй, кеңестік архитектура, қала-бақ, үй-коммуна, соцқала, қолайлылық, урбанизация

Жүктеп алу PDF файлын жүктеп алу

Аңдатпа

Мақалада 1920-1930 жылдары кеңес азаматтарының тұрғын үй жағдайын жақсарту мәселесі қарастырылады. Авторлар большевиктер билікке келгеннен кейін еңбекші халықтың тұрғын үй жағдайын жақсарту бағытында дереу әрекеттер жасалғанын атап өтеді. Алайда бастапқы кезеңде билік жұмысшыларды буржуазияның пәтерлеріне көшірумен шектелуге мәжбүр болды. Коммуналдық пәтерлердің пайда болуы халықтың тұрмысын жақсартудан гөрі әлеуметтік әділеттілікті большевиктік түсінікпен орнатуға бағытталды. Жаңа билік тұрғын үй қорын құруға тек Азамат соғысы аяқталып, ЖЭС басталғаннан кейін ғана кірісе алды. Мақалада «қалалар-бақтар» салу жоспарлары қарастырылады. Жұмысшыларды халық тығыз орналасқан орталықтан жасыл коттедждік қоныстарға көшіру қалалықтардың өмір сапасын шынымен жақсарта алар еді, бірақ бұл идеяны жүзеге асыру қаржылық тұрғыдан мүмкін емес еді. Мақалада кеңестік адамның тұрмысын қайта құруға бағытталған «үйлер-коммуналар» жобалары талданады, алайда олардың дәстүрлі қолайлы тұрғын үй ұғымымен аз байланысы болғаны көрсетіледі. Тұрғын үй құрылысы жобаларын әзірлеу мен жүзеге асыруда саясаттың, экономикалық басымдықтардың және идеологияның ықпалына ерекше назар аударылады. Авторлар халықтың тұрғын үй жағдайын жақсарту мәселесін талқылауда қолайлылық факторы ең жақсы жағдайда екінші кезекте тұрғанын атап өтеді. Архитекторларды тұрғын үй тапшылығын үнемді шешу және қоғамды коллективистік негізде қайта құруға ықпал ететін жаңа типтегі тұрғын үйді жасау көбірек назар аудартты. Архитектуралық дискурстардың орталығында тұрғын кеңістікті рационализациялау, гигиена, тұрмысты қайта ұйымдастыру, тұрғын үйдің заманауи стандарттарға сәйкестігі мәселелері тұрды, сонымен қатар Батыс архитектурасы мен дизайнының жетістіктеріне де назар аударылды. Индустрияландыру басталғаннан кейін барлық қаржы ауыр өнеркәсіпті дамытуға бағытталып, тұрғын үй құрылысына қаржы бөлінуі минимумға дейін қысқарды. Кеңес азаматтарының басым бөлігі ұзақ жылдар бойы барактарда, жатақханаларда, коммуналдық пәтерлерде тұрды, мұнда қолайлылық мәселесі мүлде қойылмады. Шын мәнінде қолайлы тұрғын үй жағдайлары кеңестік элита үшін ғана қарастырылды. «Басшыларға арналған үйлер» мен шетелдік мамандарға арналған жобаларда архитекторлар көбіне жаңашыл идеялардан бас тартып, буржуазиялық тұрмысқа тән кең, жарық, дұрыс жоспарланған, табиғи материалдармен әрленген үйлерді жобалады. Мұндай үйлерде қызметшілерге арналған бөлмелер де қарастырылды. Инфрақұрылым элементтері ретінде асханалар, кір жуатын орындар, балабақшалар болды. Кеңестік қолайлы тұрғын үй үлгілері ретінде Наркомфин үйі, Набережнаядағы үй, сондай-ақ соцқалалар мен соцқоныстардағы коттедждік құрылыстар қарастырылады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

М. Шабасова, Беларусь мемлекеттік университеті, Минск, Беларусь

т.ғ.к., Ресей тарихы кафедрасының доценті, Тарих факультеті
В. Меньковский, Беларусь мемлекеттік университеті, Минск, Беларусь

т.ғ.д., Ресей тарихы кафедрасының профессоры, Тарих факультеті

Әдебиеттер тізімі

Gavrilova S. Comprehensive Development of Kamensk-Uralsky in the 1930s: Implemented and Unimplemented Projects. Arkhitekton: Proceedings of Universities. 2011. No.36, рр.85-98.

Ginzburg M. Housing: Experience of Five Years of Work on the Housing Problem. Moscow: State Scientific and Technical Publishing House of the Construction Industry and Shipbuilding. 1934. 190 p.

Konysheva E., Meerovich M., Firl T. Ernst May in the History of Soviet Industrialization. Bulletin of Irkutsk State Technical University. 2011. No.7, pp.230–237.

Khmelnitsky D. Foreign Architects in Stalin’s USSR. Uvarov Readings – VI. Border and Borderlands in History and Culture. Murom, May 16-18, 2005. Murom. 2008. URL: http://old.museum-murom.ru/nauch-rab/uvar-vi/inostrannye-arhitektory-v-stalinskom-sssr (accessed: 13.11.2025).

Lebina N. Everyday Life of the Soviet City: Norms and Anomalies. 1920-1930s. St. Petersburg: Neva Journal – Publishing and Trading House “Letniy Sad.” 1999. 320 p.

Markovnikov N. Housing Construction Abroad and in the USSR. Moscow: Cntrozhilsoyuz. 1928. 112 p.

Meerovich M. Housing Stock of New Socialist Cities of the First Five-Year Plans: Cottages. Creativity and Modernity. 2016. No.1(1), рр.36-49.

Meerovich M., Menkovsky V., Zherebtsov I. “Socialist City”: The Idea and Its Implementation in the Soviet Union of the 1920-1930s. Syktyvkar: Institute of Language, Literature and History. Komi Scientific Center Ural Branch of RAS. 2019. 72 p.

Meerovich M., Khmelnitsky D. American and German Architects in the Struggle for Soviet Industrialization.

Bulletin of Eurasia. 2006. No.1, pp.92–124.

Milyutin N. The Problem of Building Socialist Cities: Basic Issues of Rational Planning and Construction of Settlements in the USSR. Moscow-Leningrad: State Publishing House. 1930. 83 p.

Ovsyannikova E., Vasiliev N., Panin O. Architecture of Moscow during the NEP and the First Five-Year Plan. Moscow: ABC Design. 2014. 328 p.

Online Tour of the Narkomfin House/Narkomfin. Department of Cultural Heritage of the City of Moscow. URL: https://www.youtube.com/watch?v=uTJNzqzsnVc&t=924s (accessed: 13.11.2025).

Orlov I. Soviet Housing Economy in the 1920s-1930s: Between Class Line and Self-Sufficiency. Modern Problems of Service and Tourism. 2014. No.2, pp.78-84. DOI: https://doi.org/10.12737/4313

Urban A. Architecture of the Interior and Internal Equipment of Housing. Problems of Architecture: Collection of Materials. Vol. I. Book 1. Moscow: Publishing House of the All-Union Academy of Architecture. 1936. URL: https://tehne.com/event/arhivsyachina/s-urban-arhitektura-interera-i-vnutrennego-oborudovaniya-zhilishcha-1936 (accessed: 13.11.2025).

Wolters R. Specialist in Siberia. Novosibirsk: “Svin’in i synov’ya”. 2007. 260 р.

Yakovleva G. Housing in the Structure of the Soviet City of the 1920-1930s. In: Soviet Urban Planning. 1917-1941. Moscow: Progress-Tradition. 2018. Рp.783-805.