Ұлы Дала өркениетінің стадиалдық және жергілікті нұсқалары
Ғылыми мақала
Қаралымдар: 0 / PDF жүктеулері: 0DOI:
https://doi.org/10.32523/tkzvht61Түйін сөздер:
өркениет, өркениеттік тәсіл, номадизм, мобильдік, стадиалдық кезеңдер, жергілікті өркениеттер, полицентрлік жүйеАңдатпа
Бұл жұмыста Ұлы дала тарихын өркениеттік тұрғыдан түсіндіру мәселесі және дәстүрлі тарихи нарративтегі фрагментарлықты еңсеру қарастырылады. Дәстүрлі түсіндіруде сақтар, ғұндар, түріктер және басқа да көшпелі бірлестіктер қоғамдары көбіне бір-бірінен оқшауланған этносаяси құрылымдар ретінде қарастырылады. Зерттеу нысаны ретінде ұзақ тарихи кезең бойы дамыған және бірнеше стадиалдық әрі жергілікті формаларды қамтыған тұтас тарихи-мәдени жүйе ретіндегі Ұлы дала өркениеті алынады. Жұмыстың мақсаты – бұл өркениетті полицентрлі әрі динамикалық жүйе ретінде теориялық тұрғыдан пайымдау. Мұндай жүйе тұрақты құрылымдық өзекке ие және әртүрлі табиғи-климаттық, саяси және мәдени жағдайларда қайта жаңғырып, жалғасып отыру қабілетіне ие. Зерттеудің әдіснамалық негізі өркениеттік, жүйелік және тарихи-антропологиялық тәсілдердің синтезіне сүйенеді. Ұлы дала өркениеті шаруашылық тәжірибелері, әскери ұйым, әлеуметтік құрылым және символдық мәдениет өзара байланысты элементтер ретінде қызмет ететін ашық тарихи жүйе ретінде қарастырылады. Ерекше назар дала қоғамдарының негізгі құрылым қалыптастырушы қағидаты болған қозғалмалылыққа (мобильдікке) аударылады. Ол әлеуметтік интеграцияның, саяси консолидацияның және мәдени сабақтастықтың формаларын айқындады. Талдаудың эмпирикалық негізін көшпелітану, археология және тарихи антропология аясында қалыптасқан интерпретациялық модельдер құрайды. Зерттеу нәтижесінде Ұлы дала өркениетінің қалыптасуы энеолит дәуірінде жылжымалы мал шаруашылығына көшу және жылқыны қолға үйретумен байланысты екені көрсетілді. Бұл құбылыс жоғары деңгейдегі қозғалмалылықты қамтамасыз етіп, қоғамның әскери-көшпелі әлеуметтік ұйымдасу моделін қалыптастырды. Далалық өркениеттік жүйенің дамуының негізгі стадиалдық кезеңдері айқындалды: сақ-скиф кезеңі, ғұн-сармат кезеңі, түркі кезеңі. Бұл кезеңдердің әрқайсысы біртұтас өркениеттік матрицаның бірізді трансформацияларын көрсетеді. Сонымен қатар, ортағасырлық кезеңде аталған өркениеттің жергілікті нұсқаларының қалыптасқаны анықталды. Оларға түркі-мұсылмандық және моңғол-буддалық аймақтар, сондай-ақ Оңтүстік Сібірде, Якутияда және далалық әлемнің батыс шекараларында қалыптасқан бейімделу формалары жатады. Зерттеу нәтижесінде Ұлы дала өркениеті тұрақты инварианттық сипаттамалары бар көпполюсті тарихи жүйе екені туралы қорытынды жасалды. Оларға мыналар жатады: қозғалмалы шаруашылық үлгісі, қоғамның әскери-иерархиялық ұйымдасуы, ру-тайпалық құрылым, биліктің сакрализациясы және кеңістікті ерекше қабылдау түрі. Ұсынылған тәсіл этнонимдер мен саяси құрылымдардың алмасуын тарихи дәстүрдің үзілуі ретінде емес, біртұтас өркениеттік кешеннің дамуының дәйекті кезеңдері ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Алынған нәтижелер дала қоғамдарының тарихын және олардың Еуразияның өркениеттік динамикасындағы рөлін неғұрлым тұтас түсіндіруге арналған теориялық негіз қалыптастырады.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
City invisible: A Symposium on urbanisation and cultural development in the ancient Near East. University of Chicago Press, Chicago. 1960. 448 p.
Chase-Dunn C., Hall T.D. Rise and Demise: Comparing World-Systems. Westview Press, 1997. 203 p.
Childe G. The Urban Revolution. V. Gordon Childe. The Town Planning Review. Apr. 1950. Vol.21, no.1, pp.3-17. Published by: Liverpool.
Taagepera R. Size and Duration of Empires: Systematics of Size. Social Science Research. 1978. No.7, pp.108-270.
Shorayev B., Darmenov R. Islam and the Oghuz in the Aral Region (on Studies of the Jankent Settlement). Gumilyov Journal of History. 2025. Vol.152, no.3S1, pp. 68-83, https://doi.org/10.32523/3080-129X-2025-152-3S1-68-83.
Wilkinson D. Central Civilization. Civilization and World Systems: Studing World-Historical Change. Walnut Creek, CA: Altamira Press. 1995. 324 p.
Abaev N., Ajupov N. Tjengrianskaja civilizacija v duhovno-kul'turnom i geopoliticheskom prostranstve Central'noj Azii. Chast' 1. Tjengrianstvo i jetno-jekologicheskie tradicii tjurko-mongol'skih narodov Vnutrennej Azii. Abakan. 2009. 250 p.
Alaev L. Smutnaja teorija i spornaja praktika: o novejshih civilizacionnyh podhodah k Vostoku i k Rossii. Historical Psychology and the Sociology of History. 2008. No.2, рр.87-112.
Bakirova A. K voprosu o ponimanii kategorii “stepnaja civilizacija” v ramkah civilizacionno-kul'turnogo podhoda. Scientific Notes of the V. I. Vernadsky Crimean Federal University. Legal Sciences. 2018. Vol.4(70), no.2, рр.3-8.
Bartold V. Dvenadcat' lekcij po istorii tureckih narodov Srednej Azii. Sochinenija. Vol.V. Moscow.: Nauka. 1968. 757 p.
Botalov S. Kochevaia tsivilizatsiia Evrazii v prostranstve i vremeni. Bulletin of South Ural State University. Series: Social Sciences and Humanities. 2006. No.17(72), pp.14-20.
Botalov A. Kochevnicheskii gorod kak osoboe kul’turnoe iavlenie kochevoi tsivilizatsii Evrazii. Bulletin of Chelyabinsk State University. 2009. No.28(166). Istorija. Issue.34, pp.13-19.
Burovskij A. Stepnaia skotovodcheskaia tsivilizatsiia: kriterii opisaniia, analiza i sopostavleniia. Civilization. Is.3. Moscow.1995. Рp.151-164.
Gribovskij V. Kartyna ‘Kozak Mamai’: vytyky obrazu y nogayski paraleli. Ukraїna v Central'no-Shіdnіj Єvropі. Is.19-20. Kiїv: Іnstitut іstorії Ukraїni. 2021. Pp.285-334.
Gumilev L. Tysjacheletie vokrug Kaspija. Moscow: Mishel' i Ko. 1993. 336 р.
Zheleznjakov A. Kochevaia tsivilizatsiia: tupik ili perspektivy razvitiia. Proceedings of Higher Educational Institutions. Sociology. Economics. Politics. 2009. No.2, pp.58-61.
Zheleznjakov A. Mongol’skaia tsivilizatsiia: istoriia i sovremennost’. Teoreticheskoe obosnovanie atlasa. Moscow: Publ. house “The Whole World". 2016. 288 p.
Zajbert V. Botaj. U istokov stepnoi tsivilizatsii. Almaty: Balausa. 2011. 480 p.
Isaev K. Tsivilizatsiia kochevnikov: unikal’nost’ fenomena i ego vklad v razvitie mirovoi tsivilizatsii. Proceedings of Higher Educational Institutions. 2012. No.1, pp.176-179.
Kazhenova G. Tsivilizatsiia evraziiskikh kochevnikov v prizme nauchnykh paradigm. History of the Homeland. 2016. No.4(76), pp.5-11.
Kazachestvo v tiurkskom i slavianskom mirakh. Kazan': Institut arheologii im. A.H. Halikova AN RT. 2018. 804 p.
Kozodoj V. Civilizacija sibirskih kyrgyzov. Novosibirsk: (b.i.). 2025. 748 p.
Kozybaev M. Kazahstan na rubezhe vekov: razmyshlenija i poiski. Almaty: Gylym. 2000. 388 p.
Kozybaev M. i dr. Kljuch i vrata k aziatskim stranam. Kazakhstanskaya Pravda. May 16, 1991.
Koppan Chaji Laslo. Stepnaja civilizacija i region Urala. Chelyabinsk Humanitarian. 2010. No.3, pp.138-146.
Kumekov B. O stepnoj civilizacii. Kazakh Civilization in the Context of the World Historical Process. Proceedings of the International Conference. May 7–8, 2003. Almaty. 2003. Рp.72-77.
Martynov A. Dva etapa razvitiia stepnoi skotovodcheskoi tsivilizatsii. Problems of the History and Culture of the Nomadic Civilizations of Central Asia. Ulan-Udje: BNC SORAN. 2000. Рp. 80-84.
Masanov N. Kochevaia tsivilizatsiia kazakhov: osnovy zhiznedeiatel’nosti nomadnogo obshchestva. Almaty: Socivest, Moscow: Gorizont. 1995. 320 p.
Masson V. Pervye civilizacii. Leningrad: Nauka. 1989. 268 p.
Nazarbaev N. Sem' granej Velikoj stepi. Official website of the President of the Republic of Kazakhstan. November 21, 2018. Electronic resource. https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/press_conferences/statya-glavy-gosudarstva-sem-granei-velikoi-stepi Accessed on 01.02.2026
Orazbaeva A. Tsivilizatsiia kochevnikov evraziiskikh stepei. Almaty: “Dajk-Press”. 2005. 311 p.
Samashev Z., Bokovenko N., Chotbaev A., Kariev E. Kul’tura sakov i skifov velikogo poiasa evraziiskikh stepei. The World of Greater Altai. 2016. No.2(4.2), pp. 824-848.
Safarov R. O roli tiurok v rasshirenii musul’manskogo areala. The Turkic-Muslim World: Identity, Heritage, and Prospects for Study. Kazan': Publ. Kazan. un-ta 2015. Рp.261-271.
Suraganova, Z., Burbaeva S., Tolegenuly K. The Medieval Settlement of Bozok: From a Cult Center to a Cultural Manifesto of Steppe Eurasia: Research аrticle”. Gumilyov Journal of History. 2026. Vol.155, no.2, pp.13-33, https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-155-2-13-33
Tojnbi A. Dzh. Postizhenie istorii. Moscow: Publ. Progress. 1996. 736 p.
Frolov Je. Problema tsivilizatsii v istoricheskom protsesse. Vestnik of Saint Petersburg University. History. 2006. No.2, pp.96-100.
Tsarkov O. Ocherki istorii Saha. Tajga i Velikaja Step'. Concorde. 2022. No.1, pp.47-96.
Jepistoljarnoe nasledie kazahskoj pravjashhej jelity 1675-1821 gg. Collection of historical documents in 2 volumes. Volume I: Letters of the Kazakh rulers. 1675-1780. Almaty: ABDI Company JSC. 2014. 689 p.
The epistolary legacy of the Kazakh ruling elite of 1675-1821 Collection of historical documents in 2 volumes. Volume I: Letters of the Kazakh rulers. 1675-1780 Almaty: ABDI Company JSC. 2014. 689 p
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Е. Әбіл, А. Күзембайұлы
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
