Қазақ АССР-індегі жергілікті сайлау саяси жұмылдыру құралы ретінде: Павлодар Ертіс облысының аймақтық жағдайы (1920–1930 жж.)
Ғылыми мақала
Қаралымдар: 49 / PDF жүктеулері: 24 / PDF жүктеулері: 9DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-160-177Түйін сөздер:
Қазақстан, тарих, кеңестік кезең, сайлау, аймақтық іс, сайлау науқандарыАңдатпа
Мақалада 1920-1930 жылдардағы Қазақ АССР-індегі жергілікті сайлаулар кеңестік мемлекет құрылысының алғашқы кезеңінің элементі және халықты саяси жұмылдыру құралы ретінде қарастырылады. Павлодардың Ертіс аймағынан алынған материалдарда, бүкілодақтық сайлау шешімдері мен директиваларының округтік және болыс деңгейлеріндегі әкімшілік тәжірибеде қалай жүзеге асырылғаны және оларды жүзеге асыруда қандай қиындықтар туындағаны көрсетілген. Зерттеу тақырыбы ‒ 1920-1930 жылдардағы партиялық-мемлекеттік басшылық және әлеуметтік-экономикалық өзгерістер жағдайында ұлттық автономия жағдайындағы кеңестік сайлау науқандарының қалыптасуы мен өзгеруі. Зерттеу пәні жергілікті деңгейде сайлауды дайындау және өткізу рәсімдері мен тәжірибелерінен тұрады: сайлаушыларды есепке алу және тіркеу (көшпелі және жартылай көшпелі халықтың ерекшелігін қоса алғанда), округтерді қалыптастыру, учаскелер мен комиссияларды ұйымдастыру, кандидаттарды ұсыну және бекіту, үгіт-насихат жұмыстары, сондай-ақ сайлау құқығынан айыру институты арқылы қатысуды шектеу тетіктері. Жұмыстың мақсаты ‒ 1920‒1930 жылдардағы Қазақ АССР-індегі жергілікті сайлау науқандарына дайындық пен өткізу барысын қайта құру, олардың ерекшеліктерін, проблемалық салаларын және ішкі қайшылықтарын анықтау, сондай-ақ кеңестік саяси жүйенің қалыптасуындағы сайлаудың рөлін және аймақтағы саяси қатысу модельдерін бағалау. Зерттеудің әдіснамалық негізі саяси жұмылдыру, саяси әлеуметтену және символдық билік ұғымдарына негізделген пәнаралық тарихи-әлеуметтанулық тәсілге негізделген. Тарихшылдық және жүйелік талдау принциптері, тарихи-генетикалық әдіс, партиялық-мемлекеттік құжаттар мен мерзімді басылымдардың мазмұндық талдауы, үгіт материалдарының дискурстық талдауы және реконструктивтік әдістер қолданылады. Бастапқы базаны кеңес органдарының нормативтік актілері мен нұсқаулықтары, сондай-ақ жергілікті атқару комитеттері мен сайлау комиссияларының есептерін қоса алғанда, Павлодар облысының мемлекеттік мұрағатының материалдары құрайды. Зерттеулер көрсеткендей, сайлаулар негізінен бақылауда болып, халықты легитимдеуге, оқытуға және жұмылдыруға қызмет етті: сайлауға қатысу әлеуметтік борыш және адалдықтың қоғам алдындағы растауы ретінде орнатылды. Сайлау тәжірибелері мен жергілікті халықты қалыптастыру және социалистік қайта құру науқандары саясаты арасындағы байланыс анықталды, ол кандидаттарды директивті түрде іріктеу мен «сайлау құқығынан айырылған тұлғалар» санатын кеңейтуде көрініс тапты. Сонымен бірге, жұмылдыру әсерінің шектеулері атап өтіледі: дауыс берудегі формальдылық, жиналыстардан жалтару жағдайлары, хабардарлықтың төмендігі және жергілікті билік органдарының ықпалының жалғасуы, бұл халықты кеңестік саяси мәдениетке қосудың екіұштылығын баса көрсетеді. Алынған нәтижелер Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқару органдарын құру тетіктерін және сайлау науқандарының халықты тәртіпке келтіру және әлеуметтендіру үшін қалай пайдаланылғанын түсінуді нақтылауға мүмкіндік береді. Сайлаулар осылайша қатысу формаларын және саяси адалдық критерийлерін өзгертетін әлеуметтік тәжірибе ретінде түсіндіріледі.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Ablazhej N., Zhanbossinova A. The Election Campaign and the Tribal Confrontation in the Kazakh ASSR. Vestnik of Saint Petersburg University. History. 2025. Vol.70, no.2, pp.421–444. https://doi.rg/10.21638/spbu02.2025.209
Anisimova I. Formation of the Soviet Power in Kazakhstan and Realization of the Policy of Indigenization of Administrative Facilities in 1920-1926. Izvestiya of Altai State University. 2017. No.2(94), pp.21‒27 DOI: https://doi.org/10.14258/izvasu(2017)2-02
Balykova A. The history of population registration in 1920-1923. East European Scientific Journal. 2015. Vol.2, no.3, pp.70-72.
Berljavskij L., Bondarev V. Election Campaign of 1937 for the Elections to the Supreme Sovietof the USSR: Legislation and Practical Implementation in the Rostov Region. Legal order and and legal values. 2025. No.3(2), рр.9-22. DOI: https://doi.org/10.23947/2949-1843-2025-3-2-9-22
Borisov O. Formation of the electoral system of the Soviet state. Scientific notes of the Orel State University. Ser.: Humanities and Social Sciences. 2009. No.3, pp.194-196.
Il'inyh V. Elections to the Soviets in the RSFSR under the Conditions of the NEP: Features and Results of Election Campaigns in 1922–1929. Historical Courier. 2024. No.1(33), pp.36-48. DOI: https://doi.org/10.31518/2618-9100-2024-1-3
KHow is the polling station organized? The propagandist. 1937. No.23, рр.22‒23. https://www.booksite.ru/election/03_st-65.html
Kemelbekov A. Organization of local government in Kazakhstan in the period 1917-1933 . (historical-j and legal aspect). Legal science. 2019. No.9, pp.12‒17.
Kozybaeva M., Kaipbaeva A. Political repressions and marginalized people in the cities of Kazakhstan in the 1920s–1930s: legal status and problems of adaptation of disenfranchised people Asian Journal “Steppe Panorama”. 2024. No.11(2), pp.411‒423. DOI: https://doi.org/10.51943/2710-3994_2024_38_2_411-423
Salamatova M. Election commissions of the RSFSR (1918-1936): features of legal regulation. Historical and legal problems: A New Perspective. 2014. No.10, pp.58‒76.
Salamatova M. The Institution of Disenfranchisement in Soviet Russia: from the 1918 Constitution to the 1936 Constitution. Historical and Legal Problems: A New Perspective. 2018. No.3, pp.125-144.
Sapasheva E. Disenfranchisement in 1920-1930. Thought 2024. https://mysl.kazgazeta.kz/news/16142
What is an electoral district? The propagandist. 1937. No.23, pp.20-22. https://www.booksite.ru//election/03_st-76.html
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 А.Турлыбекова, Н. Байгабылов, Е. Сайлаубай
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
