Древнетюркское боевое знамя"урунгу": Научная статья - Опубликована онлайн first 01.02.2026.

К. Ахметжан

doi:10.32523/3080-129X-2026-154-1-01.02.2026-1

Авторлар

К. Ахметжан Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институты, Астана, Қазақстан Автор https://orcid.org/0009-0007-9404-4758

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-01.02.2026-1

Түйін сөздер:

әскери атрибутика, жауынгерлік ту, хоругвь, әскери рәміздер жүйесі, әскери штандарт, "урунгу" туы

Аңдатпа

Мақалада ежелгі түркілердің әскери рәміздерінің ерекше түрі ретінде «урунгу» туы (хоругвь) зерттеледі. Әскери тудың бұл нұсқасында оның желегі сабына көлденең таяқша арқылы горизонталь бекітілген. Мұндай тулардың әртүрлі бейнелерін көне түркі өнер ескерткіштерінде жиі кездестіруге болады. Ежелгі түріктердің әскери атрибутикасының осы түрінің ерекшеліктері осы уақытқа дейін ғылыми еңбектерде мүлде қарастырылмай келді, бұл орта ғасырдағы көшпелілердің әскери рәміздері жүйесін зерделеу үшін осы тақырыптың өзектілігін көрсетеді. Сондықтан көне түркі кезеңінде әскери тудың осы түрінің қолданылуын саралау зерттеудің мақсаты ретінде алынды. Зерттеу нысаны ретінде түрлі кезеңдерде көшпелі түркі-моңғол халықтары пайдаланған «урунгу» туының нақты түрлері мен пішіндері қарастырылған. Өкінішке орай, түркі кезеңіндегі «урунгу» туының бізге жеткен заттық нұсқалары жоқ. Жазба деректердің мәліметтері де өте аз. Сол себепті бұл тақырыпты зерттеу үшін пайдаланылған дереккөздердің негізі ‒ бейнелік материалдар, ең алдымен түріктердің өздерінің және басқа түркі тілдес тайпалардың өнер ескерткіштері, сондай-ақ басқа шығыс және батыс халықтарының осыған ұқсас әскери және діни туларының бейнелері. Бейнелік материалдардың қолданылған түрлері: тастағы суреттер; тамдар қабырғаларындағы графиттилер; геральдика, нумизматика материалдары және архитектуралық ғимараттардағы әртүрлі сипаттағы қабырға нақыштары. Қосымша дереккөздер ретінде жазба ескерткіштердің мәліметтері, түрлі археологиялық және заттық артефактілер қолданылды. Жұмыс барысында әртүрлі авторлардың ортағасырлық көшпелілердің осы тудың бейнелері бар тастағы суреттеріне арналған ғылыми зерттеулері мен түрлі ғылыми басылымдарда жарияланған еңбектері де пайдаланылды. Әскери символиканың осы түрінің қызметін, нақтылы формаларын мен конструкцияларын анықтау үшін, басқа халықтардың осындай әскери белгілеріне қатысты мәліметтерге де сүйендік. Зерттеуге тарих және өнертану ғылымының жалпы және арнаулы әдістемелері негіз болды. Ұқсас үлгілермен, аналогтық деректік материалдармен салыстыра және салғастыра зерттеу көне түркілік әскери символиканың қарастырылып отырған түрінің басқа рәміздермен ортақ сипаттарын, олардан айырмашылықтарын және өзіндік ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді. «Урунгу» туының бейнелерін сыртқы белгілерінің ортақтығы негізінде жекелеген типтерге реттеу және талдау процедурасына типологиялық жіктеу әдісі арқау болды. Әртүрлі дереккөздерден алынған барлық мәліметтерді осылайша тереңдеп талдау барысында зерттеуде көшпелілердің әскери символикасының осы түрінің бірнеше типтері мен формалары қалпына келтіріліп, оның таралу аймақтары мен қолданылу тарихы қарастырылады. Бұл әскери рәміз түрлі қызмет атқарды: билеушінің жеке штандарты, киелі әскери ту, қағанның тарапынан әскербасыларға жауынгерлік қызметі үшін берілетін ерекше айыру белгісі және осындай әскери жетекшілердің лауазымдық белгісі ретінде қолданылды. Зерттеу нәтижелері көшпелілердің әскери рәміздер жүйесі туралы түсінігімізді кеңейтіп, оның қолдану ерекшелігін тануға мүмкіндік береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

К. Ахметжан, Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институты, Астана, Қазақстан

тарих ғылымдарының кандидаты, жетекші ғылыми қызметкері

Әдебиеттер тізімі

Casamayor-Monreal M. Religious Vexillology. Emblemata. 2013. Vol.19, pp.111–164.

Culture and art. https://culture-art.ru/прикладное-искусство-армении/. Data obrashcheniia 01.02.2025.

The Reliefs of Trajan’s Column. Edited and Historically Explained by Conrad Cichorius; Printed with the Support of the Royal Saxon Ministry of Culture and Public Education. First Plate Volume. Reliefs of the First Dacian War. Berlin: Published by Georg Reimer. 1896.

Długosz J. Annals or Chronicles of the Famous Kingdom of Poland. Warsaw: Scientific Publishing House PWN. 2009. Ks. 7-8. https://vk.com/wall-76284785_11399 Data obrashcheniia 12.05.2024.

Getty Images. https://www.gettyimages.fr/photos/gonfalon. Data obrashcheniia 04.08.2024.

Grünwedel A. Alt‑Kucha: Archaeological and Religious Studies of Tempera Paintings in Buddhist Cave Тemples of the First Eight Centuries CE. Berlin: Otto Elsner Verlagsgesellschaft. 1920. NII "Digital Silk Road". Toyo Bunko. https://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/LFa-21/V-1/page-hr/0265.html.en

Istwánovits E., Kulcsár V. Sarmatians through the eyes of strangers. The sarmatian warrior. International connections of the Barbarians of the Carpathian Basin in the 1st-5th centuries A.D. Proceedings of the international conference held in 1999 in Aszód and Nyíregyháza. Aszód – Nyíregyháza. 2001. Pp.139-169.

Mesbah B. Configuring the Roots of Zahak Myth according to the Elamites Cylinder Seals (3rd Millen.BC.). Bagh-e-Nazar. 2018. Vol.14, no.56, pр.41-52. https://www.researchgate.net/profile/Bagh-E-Nazar/publication/325416900 Data obrashcheniia 01.05.2025.

Ramstedt’s G. ‘Kalmyk Dictionary’ was published in German. Helsinki: Suomakais-Ugrilainen Seura. 935. 560 р.

von. Le Coq A. Atlas of Art and Cultural History of Central Asia. Berlin. 1925. https://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B6-1/V-1/ Data obrashcheniia 04.08.2024.

Winder M. Catalogue of Tibetan manuscripts and xylographs, and catalogue of thankas, banners and other paintings and drawings in the Library of the Wellcome Institute for the History of Medicine. London: The Wellcome Institute for the History of Medicine. 1989. Рp.112. 12 color plates.

无声史域：平定西域献俘礼定卷 (Silent Epic: Scroll Painting of the Ceremony of Presenting Captives the Pacification of the Western Regions). https://history.ifeng.com/c/861rbxZdySk. Data obrashcheniia 21.02.2025.

Ariiskii simvol i znamya. Gosudarstvennyi shtandart drevnego Irana. 2024. https://maximus101.livejournal.com/207620.html. Data obrashcheniia 01.02.2025.

Akhmetzhan K. Voennaia simvolika drevnikh tiurkov (po izobrazitelnym istochnikam). Bulletin of L. Gumilyov Eurasian National University. Historical Sciences. Philosophy. Religious Studies. 2024. V.149, no.4, pp.63-87. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2024-149-4-63-87.

Beikhaim V. Entsiklopediia oruzhiia. SPb: Saint Petersburg Orchestra Publ. 1995. 576 p.

Bobrov-Sosnovskii D. Tsari Baktrii i Indo-Baktrii. Monety Gretsii: ot arkhaiki do provintsii. 2019. https://www.coins.msk.ru/index.php/stati-i-materialy/monety-gretsii/59. Data obrashcheniia: 04.08. 2024

Boitsov M. Veksillologicheskie traditsii srednevekovoi Evropy. Signum. Center for Heraldic and Genealogical Studies. Institute of World History. Russian Academy of Sciences. Moscow: Institute of World History RAS. 2013. Is.7. Рp.14-75.

Weis G. Istoriia kultury narodov mira. Rastsvet Vizantii: Arabskie zavoevaniia. Moscow: Eksmo Publ. 2006. 144 p.

Veksillografiia. https://www.vexillographia.ru/russia/empirar9.htm#a1800. Data obrashcheniia 04.08.2024.

Gavrilov A. Khorugv u slavian i pragermanskoe "khrungo". Scholarly Notes of Yaroslav Mudry Novgorod State University. 2020. No.7(32), pp.1-6. https://doi.org/10.34680/2411-7951.2020.7(32).7.

Gaidukevich V. Bosporoskoe tsarstvo. Academy of Sciences of the USSR, Institute for the History of Material Culture named after N.Ya. Marr. Moscow–Leningrad: Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR. 1949. 624 p.

Dal V. Tolkovyi slovar zhivogo velikorusskogo iazyka: (v 4 ch.). 3rd ed., revised and significantly enlarged, ed. and intro. by Prof. I.A. Boduen-de-Kurtene. Saint-Petersburg-Moscow: M.O. Volf Partnership Publ. 1909. Vol.4 (C-V). 1619, XII p.

Dvoryanskie rody Rossiiskoi imperii. Vol.2. Princes. Saint Petersburg: Vesti Publ. 1995. 264 p.

Dmitriev S. Znamennyi kompleks v voenno-politicheskoi kulture srednevekovykh kochevnikov Tsentralnoi (nekotorye voprosy terminologii i morfologii). Military-Historical Journal "PARA. BELLVM" SPb. 2002. No.14, pp.47-66. http://www.parabellum.vzmakh.ru/n14_s4.shtml. Data obrashcheniia 04.08.2024.

Dmitriev S. Znamia v voenno-politicheskoi kulture tiurko-mongolskikh kochevnikov. Journal of Sociology and Social Anthropology. Saint Petersburg. 2001. Vol.IV, no.4, pp.89-102.

Drevnetiurkskii slovar. Ed. by Nasilov D., Kormushin I. et al.; comp. by Borovkova T., Dmitrieva L., Zyrin A., Kormushin I. et al. 2nd revised ed. Astana: Nauka Publ. 2016. 760 p.

Znamena i shtandarty polkov, batalonov Rossiiskoi armii. Website "Vexillography". https://www.vexillographia.ru/russia/rarmy097.htm Data obrashcheniia 04.08.2024.

Ivanov K. Flagi gosudarstv mira. Moscow: Transport Publ. 1971. 229 p. ill.

Connolly P. Gretsiia i Rim. Entsiklopediia voennoi istorii. Moscow: Eksmo-Press Publ. 2000. 320 p.

Kormushin I. Tiurkskie eniseiskie epitafii. Teksty i issledovaniia. Moscow: Nauka Publ. 1997. 303 p.

Kormushin I. Tiurkskie eniseiskie epitafii: grammatika, tekstologiia. Ed. by Nasilov D. Institute of Linguistics Russian Academy of Sciences. Moscow: Nauka Publ. 2008. 342 p.

Kyzlasov L. Novyi pamiatnik Eniseiskoi pismennsti. Soviet Ethnography. Moscow: Science Publ. 1965. No.2, pp.104-113.

Qazaqstan tarihy turaly turki derektem, eleri. Köne türık bıtıktastary men eskertkışterı (Orkhon, Enisei, Talas). (Tiurkskie istochniki ob istorii Kazakhstana. Drevnetiurkskie nadpisi i pamiatniki (Orkhon, Enisei, Talas). Almaty: Daik-Press Publ. 2005. Vol.II. 252 p. + 144 p.

Maksimova A., Ermolaeva A., Mariiashev A. Naskalnye izobrazheniia urochishcha Tamgaly. Album. Alma-Ata: Art Publ. 1985. 144 p.

Margulan A. Sochineniia v 14 t. In: Vol.3. Petroglyphs of Saryarka. Engravings depicting the wolf totem. Vol.4. Stone statues of Ulytau. Almaty: Daik-Press Publ. 2003. 50 p. + incl. 246 p.

Marcellin A. Rimskaya istoriya. Translated from Latin by Yu. Kulakovsky, A. Sonni. Moscow: AST; Ladomir Publ. 2005. 631 p.

Mariiashev A., Rogozhinskii A. Naskalnye izobrazheniia v gorakh Eshkiolmes. Alma-Ata: Nauka Publ. 1991. 80 p. 2 leaves of ill.

Materialy po istorii russkikh odezhd i obstanovki zhizni narodnoi, izdavaemye po Vysochaishemu soizvoleniiu K. Prokhorovym. Saint Petersburg: Printing House of the Imperial Academy of Sciences. 1881. Is.I. 86 p. 72 pl. ill.

Medoev A. Graviury na skalakh. Sary-Arka. Mangyshlak. P.1. Alma-Ata: Flame Publ. 1979. 174 p. ill.

Melioranskii P. Turetskie elementy v iazyke "Slova o polku Igoreve". Proceedings of the Department of Russian Language and Literature. Saint Petersburg: Printing House of the Imperial Academy of Sciences. 1902. Vol.7. Book.2. Рp.273-302.

Menges K. Vostochnye elementy v "Slove o polku Igoreve". Leningrad: Nauka Publ. Leningrad Branch. 1979. 268 p. Mekhovskii M. Traktat o dvukh Sarmatiiakh. Introduction, translation and commentary by S.A. Anninskii. Preface by B. Grekov. Institute of History Academy of Sciences of the USSR. Moscow-Leningrad: Volodarsky Printing House. 1936. 288 p.

Mukhareva A., Munkhbayar Ch., Sukhbaatar B. Naskalnye izobrazheniia Derstiin Khutul v Mongolii. Proceedings of the "Tomsk Petroglyphs" Museum-Reserve. Kemerovo. 2018. Is.8. Рp.67-76.

Nefedkin A. Voennoe delo sarmatov i alan (po dannym antichnykh istochnikov). Saint Petersburg: Faculty of Philology Saint Petersburg State University. 2011. 304 p.

Okladnikov A. Kon' i znamia na lenskikh pisanitsakh. Turkological Collection. I. Moscow-Leningrad: Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR. 1951. Pp.143-155.

Okladnikov A., Zaporozhskaia V. Lenskie pisanitsy. Naskalnye risunki u derevni Shishkino. Moscow–Leningrad: Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR. 1959. 200 p. with tables.

Poppe N. O tiurkskikh leksicheskikh zaimstvovaniiakh v "Slove o polku Igoreve" i "Zadonshchine". Proceedings of the Department of Old Russian Literature. Saint Petersburg. 2004. Vol.LV. Рp.153-161.

Rudenko S. Kul'tura khunnov i Noinulinskie kurgany. Moscow-Leningrad: Publishing House of the Academy of Sciences of the USSR. 1962. 206 p.

Samashev Z. Kone turki grafikasy. (Drevnetiurkskaia grafika). Astana: Prosper Print. 2013. 316 p.

Samashev Z. Naskalnye izobrazheniia Zhetysu. Baianzhurek. Astana: Publishing Group of the Branch of the A. Margulan Institute of Archaeology in Astana. Astana. 2012. 240 p.

Samashev Z. Naskalnye izobrazheniia Verkhnego Priirtysh'ia. Alma-Ata: Nauka Publ. 1992. 288 p.

Slovar' tiurkizmov v russkom iazyke. Compiled by E. Shipova. Alma-Ata: Science of the Kazakh SSR. 1976. 444 p.

Sovetova O., Mukhareva A. Ob ispolzovanii znamion v voennom dele srednevekovykh kochevnikov (poizobrazitelnym istochnikam). Archaeology of Southern Siberia. Kemerovo: Publishing House of Kuzbass Universities. 2005. Is.23. Рp.92-105.

Vasmer M. Etimologicheskii slovar' russkogo iazyka. Transl. from German and add. by O. Trubachev. 2nd ed., stereotyped. Moscow: Progress Publ. 1987. Vol.4 (T–Iashchur). 864 p.

Foli D. Entsiklopediia znakov i simvolov. Transl. from English. 2nd ed. Moscow: Veche; AST Publ. 1997. 512 p.