Выборы в Советы в КАССР 1922–1935 гг. в зеркале официальной советской статистики: Научная статья

Н. Аблажей

doi:10.32523/3080-129X-2026-155-2-119-142

Авторлар

Н. Аблажей Ресей Ғылым академиясы Сібір бөлімшесі Тарих институты, Новосібір, Ресей Автор https://orcid.org/0000-0002-3215-0615

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-155-2-119-142

Түйін сөздер:

сайлау, кеңестер, электоралдық статистика, РКФСР, Қазақ АКСРі, әкімшілік-аумақтық өзгерістер, сайлаушылар, құқығынан айырылғандар, қатысу деңгейі

Аңдатпа

Мақала 1920 жылдар мен 1930 жылдардың бірінші жартысындағы ерте кеңестік электоралдық статистиканы шолуға және оны тарихи дереккөз ретінде ақпараттық тұрғыдан талдауға арналған. Зерттеудің назарында Кеңестерге сайлау барысы мен нәтижелерін көрсететін ресми статистикалық материалдарды сыни тұрғыдан түсіндіру, сондай-ақ электоралдық географияны, электорат құрылымын және деректерді интерпретациялаудың әдістемелік тәсілдерін қайта құру мүмкіндіктерін бағалау тұр. Зерттеудің мақсаты – Қазақ АКСР-індегі Кеңестерге сайлау нәтижелерін олардың толықтығы, шынайылығы және жалпыресейлік үрдістерге сәйкестігі тұрғысынан егжей-тегжейлі сипаттау, бұл автономияның саяси дамуының ерекшеліктерін кеңестік сайлау жүйесінің трансформациясы контекстінде айқындауға мүмкіндік береді. Мақалада Қазақ АКСР-індегі әкімшілік-аумақтық өзгерістер, қала және ауылдық елді мекендер санының динамикасы, сондай-ақ аралық және қорытынды статистикада көрініс тапқан төменгі деңгейдегі Кеңестер желісінің қалыптасуы туралы мәліметтер келтіріледі. Автономияның статистикалық деректерді Центрге ұсыну мерзімдері бойынша бірнеше рет артта қалғаны және Қазақ АКСР-інің жалпыресейлік жинақтарға енгізілген аумақтарының саны өте шектеулі болғаны көрсетіледі. Автор мұны үздіксіз әкімшілік-аумақтық реформалармен, халықты есепке алудың күрделілігімен, көшпелі және жартылай көшпелі халықтың жоғары мобильділігімен, сондай-ақ төменгі деңгейдегі Кеңестердің тұрақты желісін құрудағы кешеуілдеумен байланыстырады. Зерттеуде сайлаушылар мен сайлау құқығынан айырылғандар саны, сондай-ақ қалалар мен ауылдардағы сайлауға қатысу көрсеткіштері талданып, олар РКФСР деректерімен салыстырылады. Сайлаушылардың айқын кем есептелуіне қарамастан, белсенділіктің өсуі тіркелген парадоксалды жағдай атап өтіледі, бұл статистиканың саясиланған сипатын көрсетеді. 1920 жылдардың ортасынан бастап ресми деректер Қазақ автономиясындағы электоралдық белсенділіктің РКФСР көрсеткіштерінен жоғары болғанын, ал 1930 жылдардың бірінші жартысында жалпыресейлік деңгейден тұрақты түрде артта қалу байқалғанын көрсетеді. Мақалада ресми статистика ұлттық шет аймақтарды кеңестендіру бағытын, нәтижелерді түсіндіруді монополияландыруға ұмтылысты және сайлау процесіне әкімшілік бақылаудың күшеюін айқын көрсететіні атап өтіледі. Зерттеу Қазақ АКСР-інің электоралдық статистикасы саяси мобилизация тетіктерін, өңірлік басқару ерекшеліктерін және ұлттық республикалардағы кеңестік билік моделінің қалыптасуын түсінуге маңызды дереккөз болып табылатынын көрсетеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Н. Аблажей, Ресей Ғылым академиясы Сібір бөлімшесі Тарих институты, Новосібір, Ресей

тарах ғылымдарының докторы, жетекші ғылыми қызметкер

Әдебиеттер тізімі

Ablazhey N., Zhanbossinova A. Izbiratelnaia kampaniia i rodovoe protivostoianie v Kazakhskoi ASSR. Bulletin of St. Petersburg University. History. 2025. Vol.70(2), pp.421-444. https://doi.org/10.21638/spbu02.2025.20

Ablazhey N., Zhanbossinova A. "Situatsiia stabilnaia": vybory v sovety v Akmolinskoi gubernii 1926/1927 goda. Historical Courier. 2024. No.3, pp.64-91. http://istkurier.ru/data/2024/ISTKURIER-2024-1-05.pdf

Alekseenko N., Alekseenko A. Demograficheskie krizisy v Kazakhstane. XX vek. Ust-Kamenogorsk: Media-Alliance. 2007. 96 p.

Biulleten № 5 Vserossiiskoi Tsentralnoi Izbiratelnoi Komissii o rezultatakh vyborov v sovety na 1 maia 1929 g. Moscow: Ed. Publishing house of the All-Russian Center. The Election Commission. 1929. 28 p.

Vsesoiuznaia perepis 1926 goda. Spisok gorodskikh poselenii Soiuza S.S.R. Moscow: Printing House of the Moscow Communal Economy named after F. Lavrov. 26 p.

Vsesoiuznaia perepis naseleniia 1926 goda. Kazakhskaia ASSR. Vol.VIII. Publication of the Central Statistical Administration of the USSR. Moscow. 1928.

Vybory v Sovetskom gosudarstve, 1918-1937 gg. v dokumentah, materialah i vospriyatii sovremennikov. Moscow: ROIIP. 2010. 880 p.

Vybory v Sovety 1934 goda v Soiuze SSR: Tablitsy-diagrammy. Moscow-Leningrad: OGIZ-Izogiz. 1935. 12 p.

Vybory v Sovety v diagrammakh. Moscow: Publishing House of the All‑Russian Central Election Commission. 1928. 21 p.

Vybory v Sovety v diagrammakh. Moscow: Publishing House of the All‑Russian Central Election Commission. 1931. 30 p.

Vybory v Sovety v Soiuze SSR: 1934-1935 gg. Central Election Commission of the Presidium of the CEC of the USSR. Moscow: Vlast Sovetov Publishing House under the Presidium of the All‑Russian Central Executive Committee. 1935. 88 p.

Vybory v Sovety i sostav organov vlasti v SSSR v 1927 g.: Svodnye tsifrovye itogi vyborov. Moscow: Vlast Sovetov Publishing House under the Presidium of the All‑Russian Central Executive Committee. 1928. 96 p.

Vybory v Sovety i sostav organov vlasti v SSSR v 1927 g.: Stat. svodki. Moscow: Vlast Sovetov Publishing House under the Presidium of the All‑Russian Central Executive Committee. 1928. 41 p.

Vybory v Sovety i sostav organov vlasti v SSSR v 1929 g. Moscow: Vlast Sovetov Publishing House under the Presidium of the CEC of the USSR. 1929. 107 p.

Vybory v Sovety i sostav organov vlasti v SSSR v 1931 g. Moscow: Vlast Sovetov Publishing House under the Presidium of the All‑Russian Central Executive Committee. 1931. 52 p.

Vybory v Sovety po RSFSR v 1927 g. Moscow: Iskra Revolyutsii. 1928. 98 p.

Vybory v Sovety po RSFSR v 1927 g.: Statisticheskie dannye. Moscow: Vlast Sovetov Publishing House under the Presidium of the All‑Russian Central Executive Committee. 1928. 98 p.

Vybory v Sovety RSFSR v 1925-1926 gg.: statisticheskie materialy. Ch.1. Gorsovety, selskie sovety, volsieezdy, volispolkomy i revizionnye komissii. Moscow: NKVD Publishing House. 1926. 256 p.

Informatsionno-statisticheskii biulleten No.2 o khode izbiratelnoi kampanii sovetov po RSFSR. Moscow. 1934.

Informatsionno-statisticheskii biulleten № 5 o khode izbiratelnoi kampanii sovetov po RSFSR. Moscow. 1935.

Izguttinov M., Maslov H. K voprosu o itogakh perevyborov sovetov v 1927 godu po Kazakskoi ASSR. Gumilyov Journal of History. 2026. Vol.154, no.1, рр.119-137. https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-154-1-119-137 DOI: https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-119-137

Itogi vyborov v Sovety RSFSR v 1927 g. Moscow: Publication of the Central Election Commission. 1928. 75 p.

Itogi vyborov v Sovety RSFSR v 1929 g. Statisticheskii sbornik. Vyp.1. Vybory v selskie, volostnye, raionnye organy vlasti. Moscow: Vlast Sovetov Publishing House under the Presidium of the All‑Russian Central Executive Committee. 1930. 402 p.

Itogi vyborov v Sovety RSFSR v 1929 g. Statisticheskii sbornik. Vyp. 2. Vybory v gorodskie Sovety. Moscow: Vlast Sovetov Publishing House under the Presidium of the All‑Russian Central Executive Committee. 1930. 104 p.

Itogi vyborov v sovety RSFSR v 1930-1931 gg. Statisticheskii sbornik. Moscow: Vlast Sovetov Publishing House under the Presidium of the All‑Russian Central Executive Committee. 1931. 198 p.

Krasnobaeva N. Dinamika chislennosti i etnicheskii sostav naseleniia Kazakhstana po dannym Vsesoiuznoi perepisi 1926 g. Izvestiya of Altai State University. 2001. No.4, pp.14-21.

Kuchkin A. Sovetizatsiia kazakhskogo aula 1926-1929 gg. Voprosy Istorii. 1946. No.10, pp. 3-23. Materialy po raionirovaniiu Kirgizskoi Respubliki. Orenburg. 1924. 60 p.

Obrazovanie Kazakhskoi ASSR: Sb. dokumentov i materialov [Formation of the Kazakh ASSR: Collection of Documents and Materials]. Ed. by Pokrovsky S.N. Alma‑Ata: Publishing House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR. 1957. 367 p.

Salamatova M. Transformatsiia nauchnykh podkhodov v noveishei otechestvennoi istoriografii k izucheniiu stanovleniia sovetskoi izbiratelnoi sistemy. Historical Courier. 2025. No.1(39), pp.106–135.

Salamatova M. Vybory v Sovetskoi Rossii: zakonodatelstvo i praktika realizatsii (1918–1936 gg.). Novosibirsk: NSUEM. 2016а. 338 p.

Salamatova M. Elektoralnaia statistika v RSFSR v 1920-e gg. Ideas and Ideals. 2016b. No.2(28), pp.97–108. DOI: https://doi.org/10.17212/2075-0862-2016-2.2-97-110

Salamatova М. Rossiiskie i zarubezhnye izbiratelnye tsenzy v pervoi treti XX v.: bukva zakona i realnost. Quaestio Rossica. 2017. Vol.5, no.3, рр.708–726. 10.15826/qr.2017.3.246 DOI: https://doi.org/10.15826/qr.2017.3.246

Sobranie uzakonenii i rasporiazhenii rabochego i krestianskogo pravitelstva RSFSR. Moscow. 1928. Sect.1. No.118. Art.743, pp.1586-1589.

Spravochnik po administrativno-territorialnomu deleniiu Kazakhstana (avgust 1920 g. – dekabr 1936 g.).Alma-Ata. 1958. 285 p.

Statisticheskaia svodka No.1 o sostave respublikanskikh, kraevykh, oblastnykh, okruzhnykh, raionnykh, selskikh i gorodskikh izbiratelnykh komissii. Po dannym na 1 noiabria 1934 g. Moscow: Accounting and Information Department of the Presidium of the All‑Russian Central Executive Committee. 1934. 23 p.

Turlybekova A., Baigabylov N., Sailaubay Ye. Mestnye vybory v Kazakhskoi ASSR kak instrument politicheskoi mobilizatsii: regionalnyi keis Pavlodarskogo Priirtyshia (1920-1930-e gg.). Gumilyov Journal of History. 2026, Vol.154, no.1, pp.160-77. https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-160-177 DOI: https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-160-177