Лагерлік социумдағы әйел:жыныстық тұрғыда пайдалану мен тұлғааралық қатынас мәселелері (Карлаг пен Песчанлаг материалдары негізінде)
Ғылыми мақала
Қаралымдар: 26 / PDF жүктеулері: 6 / PDF жүктеулері: 1DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-155-2-202-219Түйін сөздер:
ГУЛАГ, Карлаг, гендерлік тарих, тұтқындардың күнделікті өмірі, өмір сүру стратегиялары, жыныстық тұрғыда пайдалануАңдатпа
Мақалада 1930-1950 жылдардағы Қазақстан аумағындағы еңбекпен түзету лагерь-леріндегі әйелдердің жағдайы лагерлік күнделікті өмірдің ең күрделі әрі жабық тақырыптарының бірі ретінде қарастырылады. Зерттеуде әйелдердің тіршілік үшін жыныстық қатынастарға бару құбылысы олардың өмір сүру стратегиялары тұрғысынан талданады. Аталған мәселе Қазақстан тарихнамасында әлі де жеткілікті деңгейде зерделенбеген бағыттардың қатарына жатады. Зерттеудің деректік негізін бұрын ғылыми айналымға енгізілмеген құжаттар құрайды. Атап айтқанда, Ресей Федерациясының Мемлекеттік архивіндегі Р-9414 қоры – Бас бостандығынан айыру орындары басқармасына тиесілі материалдар (кейбір жағдайда бейресми түрде «ГУЛАГ архиві» деп атайды), сондай-ақ бұрынғы әйел тұтқындардың естеліктері пайдаланылды. Осы деректер кешені лагерлік социум шеңберіндегі жыныстық қатынастар тәжірибесін қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Карлагтың әскерилендірілген күзет қызметі жеке құрамының саяси-моральдық жай-күйін қарастыра отырып, оның төмен деңгейде болғаны көрсетіледі. Атқыштардың әйел тұтқындармен бірге тұру фактілері келтіріледі. КСРО ІІМ-нің лагерлері мен колонияларындағы әскерилендірілген күзеттің жедел-әрекет ету қызметінің қорытындылары туралы 1951 жылғы КСРО ІІМ министрінің орынбасары, генерал-полковник И.А. Серовқа жолданған баяндаманың мазмұны сипатталады. Сонымен қатар, әскерилендірілген күзет (ВОХР) қызметіндегі жағымсыз құбылыстар мен тәртіп бұзушылықтарға қатысты мәліметтер жүйеленеді. КСРО Әділет министрлігіне қарасты Карлаг бөлімшелерінің әскерилендірілген күзет құрылымдарының қызметтік жағдайы туралы анықтама негізінде 2-Өнеркәсіптік және Қаражар дивизиондарындағы, сондай-ақ Эспин, Просторный және СХОС бөлімшелерінің жекелеген взводтарындағы тәртіп ахуалына кешенді баға беріледі. Мақалада аз зерделенген әрі этикалық тұрғыдан күрделі мәселе – «тікенекті сымның ар жағындағы жыныстық қатынас» құбылысы бейімделу тетігі және физикалық тұрғыдан аман қалудың құралы ретінде қарастырылады. 1952 жылғы сәуір айында КСРО ІІМ-нің Ерекше Песчаный лагерьінің 4-лагерьлік бөлімшесінде офицерлік құрам, қадағалаушылар және еркін жалдамалы қызметкерлер мен тұтқындар арасындағы бірге тұру дерегі егжей-тегжейлі құжатталған материалдар негізінде талданады. Авторлар жыныстық қатынастардың мәжбүрлі және ерікті түрлерін саралап, нақты фактілер мен жағдайларды, кінәлілер мен жәбірленушілердің тегі, әскери атағы мен қызметтік лауазымдарын көрсетеді. Сонымен қатар, лагерь әкімшілігінің офицерлердің, ВОХР сержанттарының және қадағалаушылардың жарғыға сәйкес келмейтін мінез-құлқына қатысты ұстанған саясаты қарастырылады. Алынған мәліметтер тікелей мәжбүрлеуден бастап күзет пен тұтқындар арасындағы билік асимметриясымен айқындалатын мәжбүрлі-бейімделуші мінез-құлық формаларына дейін лагерьлік қамау жағдайындағы жыныстық қатынастарды бірізділік тұрғысынан қарастыру қажеттігін көрсетеді. Бұл зерттеу архивтік құжаттар мен бұрынғы әйел тұтқындардың естеліктеріне негізделіп, лагерьлік социум ішіндегі гендерлік иерархияны реконструкциялауға мүмкіндік береді. Аталған зерттеу архивтік құжаттар мен бұрынғы әйел тұтқындардың куәліктеріне негізделіп, лагерьлік социум ішіндегі гендерлік иерархияны қайта құруға мүмкіндік береді.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Applebaum E. Gulag. Moscow: AST Publishing House: CORPUS. 2023. 699 p.
Bell Wilson T. Sex and Soviet Power in the Gulag of Western Siberia. Oxford. 2010. 27 p.
“Child” prison term: literary record by S. Melnik [memoirs of Kalina I.I.]. Political repression in Stavropol-on-Volga in the 1920s-1950s: For remembrance... Tolyatti: Centre for Information Technology. 2005. Pp.121-125. https://vgulage.name/books/quot-quot-39/
Frierson C. Silence Was Salvation: Child Survivors of Stalin’s Terror and World War II in the Soviet Union. New Haven: Yale University Press. 2015. 288 p. DOI: https://doi.org/10.12987/yale/9780300179453.001.0001
From letters to Memorial [memoirs of Kundesh (Zelenova) L.]. Zvenya: Historical Almanac. Is.1. Moscow: Progress: Phoenix: Atheneum. 1991. Pp.34–35. https://vgulage.name/books/kundesh-zelenova-l-je-iz-pisem-v-memorial/
Gregory P. Women of the Gulag: Portraits of Five Remarkable Lives. Stanford California: Hoover Institution Press. 2013. 246 р.
Kis О. Survival as Victory: Ukrainian Women in the Gulag. Cambridge Mass.: Harvard University Press. 2020. 640 p. DOI: https://doi.org/10.4159/9780674258341
MacKinnon E. Motherhood and Survival in the Stalinist Gulag. Aspasia. 2019. No.13, pp.65-94. DOI: https://doi.org/10.3167/asp.2019.130106
Saktaganova Z., Gladysheva A., Ventsel А. Child Mortality and Disease in Karlag, 1941: A Comparison of Prisoners’ and Free Workers’ Children. The yearbook of Balkan and Baltic studies. 2025. Vol.8.2, pp.192-217. https://doi.org/10.7592/YBBS8.2.09 DOI: https://doi.org/10.7592/YBBS8.2.09
Domestic Violence in the History of Russian Everyday Life (11th–21st Centuries). Сollective monograph, ed. and comp. by Shapovalova V., Muravyova М., Pushkareva N. St. Petersburg: EU SPb. 2012. 200 р.
Solzhenitsyn A. The Gulag Archipelago (1918-1956). Part Three. Chapter 8. Translated from the Russian by Thomas P. Whitney. Moscow. 1991. Pp.227-251.
Stark M. Frauen in Gulag: Alltag und Uberleben, 1936 bis 1956. München. 2003. 553 p.
The 1926 edition of the Criminal Code of the RSFSR. Moscow: Legal Publishing House of the NKYU of the RSFSR. 1927. Article 151. Pp.54-55.
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 З. Сактаганова, Т. Алланиязов
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
