Ортағасырлық Бозоқ қалашығы: ғұрыптық орталықтан Далалық Еуразияның мәдени манифестіне дейін
Ғылыми мақала
Қаралымдар: 26 / PDF жүктеулері: 29 / PDF жүктеулері: 2DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-155-2-13-33Түйін сөздер:
археологиялық ескерткіш, Бозоқ, иеротопия, ортағасырлық қалашық, сакралды нысан, Ұлттық археологиялық паркАңдатпа
Осы мақалада археологиялық ескерткіш — ортағасырлық Бозоқ қалашығының иеротопиясы тарихын динамикада қарастыру, оның уақыттық дамуын ерте орта ғасырлардан қазіргі кезеңге дейінгі аралықта ғылыми тұрғыдан пайымдау әрекеті жасалады. Қазақстанның қазіргі астанасы — Астана қаласының оңтүстік-батыс шетінің сакралдануы оның ерте дәуірлерде қалыптасқан тарихи ономастиконының әлеуетімен анықталады. Ақмола және Бозоқты тарихи жер атауларына жүргізілген этимологиялық талдау олардың бір жағынан, дала дәстүрінде қабір үсті құрылыстарын қасиетті орын ретінде түсіндірумен байланысты екенін, екінші жағынан, Бозоқ иеротопиясын қалыптастырған ерте түркі-оғыздардың тарихы мен мифологиясымен сабақтас екенін көрсетеді. Бұл атаулар жүйесінде Бозоқ иеротопиясын жасаушылардың кейінгі ұрпаққа арналған ерекше коды ‒ иеротопияны қалыптастырушылардың жолдауы сақталғаны туралы тұжырым жасалады. Бұл жұмыста Ресей ғылым академиясының Материалдық мәдениет тарихы институтының (ММТИ РҒА) архив материалдары мен Бозоқ ескерткішінің алғашқы зерттеушісі Л.Ф. Семеновтың мақаласына сүйене отырып, 1920-жылдардың соңында басталған ескерткішті зерттеу тарихы қарастырылады. Ақмола музейінің жетекшісі Л.Ф. Семеновтың қажырлы еңбегінің нәтижесінде бұл ескерткіш Қазақстанда ғана емес, одан тыс жерлерде де белгілі болды. Соның нәтижесінде оның «Бузукское городище» деп атаған ескерткіші отандық археологияның ғылыми қызығушылық аясына енгізіліп, бұл жетпіс бір жылдан кейін ғалымдардың оны терең әрі жан-жақты зерттеуіне мүмкіндік берді. Ескерткіштің планиграфиясы, Бұзықты лимнонимі және оны қоршаған көлді-далалық ландшафт жүргізілген қазба жұмыстарының, археологиялық және мәдениеттанулық реконструкциялардың нәтижесінде ғылыми қауымдастыққа Бозоқ қалашығы иеротопиясын жасаушылардың болашақ ұрпаққа қалдырған көне кодын дешифрлаудың нұсқаларын ұсынуға мүмкіндік берді. Осылайша, К.А. Ақышев пен М.К. Хабдулина бастаған ғалымдардың зерттеу жұмыстары кеш орта ғасырлар дәуірінде үзіліп қалған иеротопия жүйесіне бұл ескерткішті қайтадан қайтаруға мүмкіндік жасады. Бозоқ қалашығының ел тарихы мен мәдениеті үшін құндылығы және оның символдық әлеуеті 2017 жылы оны жалпыұлттық маңызы бар сакралды нысандар тізіміне енгізуге, ал 2018 жылы ашық аспан астындағы Ұлттық археологиялық парк құруға бағытталған «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығын ашуға негіз болды. Бұл шешімдер салынып жатқан Ұлттық парк аясында оны туристік дестинация ретінде дамыту бағытын ғана айқындап қоймай, сонымен бірге музейлендіру үдерісі шеңберінде иеротопияның шекарасы мен міндеттерін кеңейтіп, оны культтік орталық деңгейінен Дала Еуразиясының мәдени манифестіне дейін көтеруге мүмкіндік берді, яғни оның тарихи-мәдени және материалдық емес мәдени мұрасын таныту формасына айналдырды.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Bilyalova G.D., Tleugabulov D.T., Yumakayeva E.A. «Rites and Rituals of Ancient Turkic Period by the Written Sources». Journal of history. 2018. Vol.4 (91), pp.88-95. DOI: https://doi.org/10.26577/JH-2018-4-302
Procopius. Cambridge, Mass.: Harvard University Press; London: W. Heinemann (Henry Bronson). Printed in Great Britain by Richard Clay (The Chaucer Press), Lid., Bungay, Suffolk. 1971. 542 p.
Ιστoρίκo Λεξίκo Tων Ιδιωματων Τησ Καππαδoκίασ. Κεντρoν Ερευνησ Των Νεoελληνίκων Δίαλεκτων Καί Ιδίωματων ‒ Ι.Λ.Ν.Ε. https://ilik.academyofathens.gr/lemma/12872/show. Data obrashhenija 18.02.2026 (in Greek)
Akishev K.A. Arheologija v Kazahstane za sovetskij period. Soviet archaeology. 1967. Vol.4. pp.61-78.
Akishev K.A. Gorodishhe Bozok: semantika planigrafii i funkcii. In: The Bozok in the panorama of medieval cultures of Eurasia. Materials of the International Field Seminar. Astana. L. Gumilyov Eurasian National University. 2008. Pp.13-19.
Akishev K.A. Itogi raboty Ishimskoj arheologicheskoj jekspedicii v 1998 g. Bulletin of the National Academy of Education Sciences of the Republic of Kazakhstan. Social Sciences Series. 1999. Vol.1, pp.5-8.
Arheologicheskaja karta Kazahstana: reestr. Compiled by: Ageeva E.I., Akishev K.A. (executive editor), Kushaev G. A., Maksimova A.G., Senigova T.N. Academy of Sciences of the Kazakh SSR; Institute of History, Archeology and Ethnography. Alma-Ata: Publishing house of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR. 1960. 450 p.
Arshabekov T. Jañaarqa audanynyñ tarihi toponimderıñıñ zertteu mäselesı. Onomastic Herald. 2017. No.2 (34), pp.20-28.
Baypakov K., Kurmankulov Zh., Nurmukhanbetov B., Groshev V., Samashev Z., Savelyeva T., Smagulov E., Burnasheva R. Kimal' Akishevich Akishev. Nekrolog. Bulletin of the National Academy of Education Sciences of the Republic of Kazakhstan. Social Sciences Series. 2004. Vol.1 (242), pp.309-311.
Bashlyar G. Izbrannoe: Pojetika prostranstva. Transl. from French. Moscow: "Russian Political Encyclopedia". 2004. 376 p.
Botalov S. Jazyk i imena gunnov (otnositel'no odnogo ustojavshegosja stereotipa o tjurkojazychnosti gunnov). Chelyabinsk Humanitarian. 2010. No.3 (12), pp.122-130.
Burbaeva S. Formirovanie ierotopii – sakral'nogo prostranstva na arheologicheskom pamjatnike «Bozok»: istorija i sovremennost'. In.: The geography of the Holy Lands of Kazakhstan. Collection of Materials from the International Scientific and Practical Conference. Nur-Sultan. 2019. Pp.305-310.
Valikhanov Ch. The collection of essays in five volumes. T. I. Alma-Ata: Main editorial office of the Kazakh Soviet Encyclopedia. 1984. 431 p.
Valikhanov Ch. The collection of essays in five volumes. T. II. Alma-Ata: Main editorial office of the Kazakh Soviet еncyclopedia. 1985. 416 p.
Ganieva A. K. Vklad K. Akisheva v izuchenie srednevekovoi gorodskoi kultury Kazakhstana. Bulletin of the National Academy of Educational Sciences of the Republic of Kazakhstan. Social Sciences Series. 2010. No.1, pp.244-250.
Gryaznov M. Kazahstanskij ochag bronzovoj kul'tury. In: Kazaki. Collection of articles of the anthropological detachment of the Kazakhstan expedition of the USSR Academy of Sciences. Issledovanie 1927 g. Leningrad: Publication of the USSR Academy of Sciences. 1930. Pp.149-162.
Dluzhnevskaya G. Arheologicheskie issledovanija v Central'noj Azii i Sibiri v 1859-1959 gg. (po dokumentam Nauchnogo arhiva Instituta istorii material'noj kul'tury RAN). Saint Petersburg: ElecSis. 2011. 296 p.
Drevnij Otrar (topografija, stratigrafija, perspektivy). Akishev K., Baipakov K., Erzakovich L. Alma-Ata: Science. 1972. 216 p.
Antiquities of Astana: the Bozok settlement. Akishev K., Khabdulina M. Astana. 2011. 260 p.
Zasetskaya I. Kul'tura kochevnikov juzhnorusskih stepej v gunnskuju jepohu. Saint Petersburg: Ellips Ltd. 1994. 224 p.
Izvlechenie iz opisanija jekspedicii, byvshej v Kirgizskuju step' v 1816 godu (Okonchanie). Sibirskii vestnik, izdavaemyi G. Spasskim. Saint Petersburg: Marine Printing House. 1820. Part 11. Pp.90-112.
Qazaq ädebi tılınıñ sözdıgı. On bes tomdyq. 11-tom. M-O. Qūrast.; J. Mankeeva, S. Bizaqov, Ä. Jünısbek jäne t. b. Almaty. 2011. 752 p.
Kirgizsko-russkii slovar. V 2-kh kn. Sost.: K. Iudakhin. Kn. 2. L-Ia. Frunze: Main Editorial Board of the Kirghiz Soviet Encyclopedia. 1985. 480 p.
Kovalskaya S., Akanov K. Perenos stolicy kak instrument politiki naciestroitel'stva i migracionnaja dinamika naselenija Astany. Bulletin of Tomsk State University. 2016. No.412. pp.54-64.
Koshman, T., Bedelbaeva M., Dukombayev A. Nekotorye materialy o deiatelnosti L. Semenova – issledovatelia drevnostei Tsentralnogo Kazakhstana. Gumilyov Journal of History. 2026. Vol.154, no.1, pp.21-37. https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-21-37. DOI: https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-21-37
Lidov A. Ierotopiia. Sozdanie sakralnykh prostranstv kak vid tvorchestva i predmet istoricheskogo issledovaniia. In: Hierotopy. The Creation of Sacred Spaces in Byzantium and Ancient Rus'. Red.sost.: A. Lidov. Moscow: Indrik. 2006. Pp.9-31.
Margulan A. Ostatki osedlykh poselenii v Tsentralnom Kazakhstane. Archaeological monuments of Kazakhstan. Alma-Ata: Nauka Publishing House of the Kazakh SSR. 1978. Pp.3-37.
Prokopii Kesariiskii. O postroikakh. Supplement to the journal Bulletin of Ancient History. 1939. No.4. 283 p.
Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii. Sobr.2. T.43. Ch.2. Saint Petersburg: 1873. 572 p.
Sviridov A., Tleugabylov D. Gorodishche Bozok – unikalnyi pamiatnik stepnoi Saryarki: istoriia izucheniia i osmysleniia. Materials on the archeology and history of the ancient and medieval Black Sea region (MAIASP). 2023. No.15, pp.542-554. DOI: https://doi.org/10.53737/2198.2023.26.16.017
Semenov L. Materialy k kharakteristike pamiatnikov materialnoi kultury Akmolinskogo okruga. Bulletin of the Central Museum of Kazakhstan. 1930. No.1, pp.77-87.
Smayil A. Jer-su ataulary: tarihy men tağdyry. Onomastic Herald. 2016. No.1(31), pр.80-86.
Suraganova Z., Khabdulina M. Po sledam potomkov nebesnoi materi: ot mifa k semantike sakralnogo landshafta. Stratum plus. 2021. No.5, pр.99-110. https://doi.org/10.55086/sp21599110. DOI: https://doi.org/10.55086/sp21599110
Tenishev E. Gunnov iazyk. Iazyki mira. Tiurkskie iazyki. Moscow. 1996. Pp.52-54.
Toporov V. Znak i tekst v prostranstve i vremeni. Publikatsiia M. Dynina i T. V. Tsivian. Slavica Revalensia. 2015. No.2, pp.139-167. https://doi.org/10.22601/SR.2015.02.07. DOI: https://doi.org/10.22601/SR.2015.02.07
Tynyshpaev M. Materialy k istorii kirgiz-kazakskogo naroda. Tashkent: Vostochnoe otdelenie Kirgizskogo osudarstvennogo izdatelstva. 1925. 75 p.
Khabdulina M. Istoriia sozdaniia muzeia-zapovednika «Bozok». Turkic Studies Journal. 2022. Vol.4, no.2, pp. 116-129. http://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-116-129. DOI: https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-116-129
Khabdulina M. Mekhanizm sakralizatsii landshafta i funktsii sakralnykh landshaftov v istoriko-arkheologicheskom kontekste. In: The Sacred landscape of Saryarka. Nur-Sultan-Rome. 2020. Pp.60-84.
Khabdulina M. Predislovie. In: The Bozok in the panorama of medieval cultures of Eurasia. Materials of the International Field Seminar. Astana. L. Gumilyov Eurasian National University. 2008. Pp.13-19.
Khabdulina M. Sakral'nyj kod drevnetjurkskogo gorodishha Bozok (Central'nyj Kazahstan). In: Ancient Cultures of Mongolia, Southern Siberia, and Northern China. Materialsof the XI International Scientific Conference. Abakan: IHMC RAS. 2021. Pp.230-236. http://doi.org/10.31600/978-5-907298-19-4.230-236. DOI: https://doi.org/10.31600/978-5-907298-19-4.230-236
Khabdulina M. Iu. Motov na gorodishche Bozok. History and Archeology of Semirechye. Collection of Articles and Publications. Issue 5. Almaty. 2017. Pp.14-16.
Khabdulina M., Orlova L. Nekotorye rezultaty issledovaniia gorodishcha Bozok. Report on archaeological research under the State Program "Cultural Heritage" in 2009. Almaty. 2010. Pp.160-163.
Usmanova E. Znakovyi kod k ponimaniiu muzeefikatsii gorodishcha Bozok. In: The Bozok in the panorama of medieval cultures of Eurasia. Materials of the International Field Seminar. Astana. L. Gumilyov Eurasian National University. 2008. Pp.98-100.
Yanushkevich A. Dnevniki i pisma iz puteshestviia po kazakhskim stepiam. Alma-Ata: "Kazakhstan". 1966. 268 p.
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 З. Сураганова, С. Бурбаева, Қ. Төлегенұлы
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
