Түркі мемлекеттері ұйымының тарихи дамуы: интеграция кезеңдері, мәселелері және болашағы
Ғылыми мақала
Қаралымдар: 36 / PDF жүктеулері: 30 / PDF жүктеулері: 2DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-25-04Түйін сөздер:
Түркі әлемі, Орталық Азия, еуразиялық интеграция, мәдениет, білім, цифрлық технологиялар, жасыл экономика, энергетикаАңдатпа
XXI ғасырда халықаралық жүйе көпполярлылықтың күшеюімен және аймақтық интеграциялық бірлестіктердің жаһандық саясат пен экономикадағы рөлінің артуымен сипатталады. Осы жағдайларда мемлекеттер ортақ тарихи, мәдени және геосаяси мүдделерге негізделген көпжақты ынтымақтастық форматтарын дамытуға ұмтылуда. Осы тұрғыда 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін тез дами бастаған түркітілдес мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық ерекше маңызды. 1992 жылы Түркияның қолдауымен түркітілдес мемлекеттер басшыларының алғашқы саммиті өтті, бұл түркі әлеміндегі институционалдық диалогтың басталуын белгілеп, интеграциялық процестерді одан әрі дамыту үшін негіз жасады. Ынтымақтастықты одан әрі институционалдандырудың маңызды кезеңі 2022 жылғы Самарқанд саммиті болды, онда Түркі кеңесі Түркі мемлекеттері ұйымына (ТҰҰ) айналды. Содан бері ұйым өзінің институционалдық құрылымын үнемі нығайтып, мүше мемлекеттер арасындағы өзара әрекеттесу салаларын кеңейтіп, аймақтық ынтымақтастықтың тұрақты моделін құруға ұмтылды. ТҰҰ дамуындағы маңызды оқиға 2024 жылдың 6 қарашасында Бішкекте өткен саммит болды, онда цифрлық технологиялар, қаржылық тетіктер, көлік-логистикалық инфрақұрылым және халықаралық коммуникациялар саласындағы ынтымақтастықты дамытуға бағытталған шешімдер қабылданды. ТҰҰ стратегиялық құжаттарына, соның ішінде саяси диалогтың, экономикалық интеграцияның, мәдени өзара әрекеттесудің және мүше мемлекеттер арасындағы гуманитарлық байланыстарды кеңейтудің негізгі бағыттарын анықтайтын «Түркі әлемінің көзқарасы ‒ 2040» және «2022-2026 жылдарға арналған Түркі елдері ұйымының стратегиясына» ерекше назар аударылады. Зерттеуде сипаттамалық және салыстырмалы талдау қолданылды. Жұмыстың эмпирикалық негізі түрік, ресейлік және басқа да халықаралық зерттеушілердің ғылыми басылымдарынан, аналитикалық материалдардан және ашық ақпараттық көздерден тұрады. Кешенді талдау ТҰҰ институционалдық дамуындағы негізгі үрдістерді анықтап, оның аймақтық ынтымақтастық жүйесіндегі рөлін анықтады. ТҰҰ интеграциясының дамуындағы бірнеше кезеңдерді анықтауға мүмкіндік береді. Бастапқыда ынтымақтастық негізінен мәдени және білім беру салаларында дамыды. Келесі кезеңде мемлекет басшыларының тұрақты саммиттерінде, парламенттік кездесулерде және халықаралық форумдарда көрініс тапқан өзара әрекеттесудің саяси институционалдануы күшейе түсті. Қазіргі кезең ТҰҰ географиялық қамтуының кеңеюімен, экономикалық өзара әрекеттесудің күшеюімен және Еуразия аймағындағы рөлінің күшеюімен сипатталады. Зерттеу нәтижелері ұйымның Еуразияның стратегиялық маңызды аймағында орналасқан мүше мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты одан әрі дамыту үшін айтарлықтай әлеуетке ие екенін көрсетеді. Жалпы алғанда, қазіргі үрдістерді талдау ТҰҰ аймақтық саясаттағы рөлінің біртіндеп күшейе түсетінін және түркі мемлекеттері арасындағы өзара әрекеттесуді одан әрі тереңдету мүмкіндіктерінің кеңейетінін көрсетеді.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Altymyshova Z., Omurova J. Ttürk devletlerİ teşkİlati’nin tarİhİ gelİşİmİ ve gelecek vİzyonu. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2025. No.12(12), pp.41-64. DOI: https://doi.org/10.16985/mtad.1624391
Analysis ‒ Vision of the 21st Century: Regional and Global Role of the Organization of Turkic States. The OTG is rapidly moving towards becoming a regional actor. World, news analysis – AA.com. Available at: https://www.aa.com.tr/ru/. 07.11.2024. (date of access 12.02.2026)
Areas of Cooperation. Turkicstates.org. Available at: https://www.turkicstates.org/tr/isbirligi-alanlari#1-siyasi-sbirligi. 31.03.2025. (date of access 27.02.2026)
Avakov V., Badranov A., “Soft Power” of Turkey in Russia’s Domestic Policy. Law and Management XXI, 2013. No.2(27), pp.5–11.
Çınar Y. and Uzun Y. The Organization of Turkic States from a Deep Past to a Strong Future: Global Economic-Political Potential and Predictions Regarding the Future of the Organization. Manas Journal of Social Research. 2023. No.12 (Special Issue), рр.141-156. doi:10.33206/mjss.1296831 DOI: https://doi.org/10.33206/mjss.1296831
12th Summit of the Organisation of Turkic States followed by a session gathering the Heads of State in Gabala on October, 2025. https://www.turksoy.org/en-US/news/12th-summit-of-the-organisation-of-turkic-states-followed-by-a-session-gathering-the-heads-of-state (date of access 15.02.2026).
Mevlüt A. Historical Development of the Organization of Turkish States: Yesterday, Today and Tomorrow of the Organization. Eurasian Journal of International Studies. 2023. No.11(34), рр.473-491. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1223099 DOI: https://doi.org/10.33692/avrasyad.1223099
Minasyan N. Instruments for the implementation of pan-Turkism in modern Turkish foreign policy and their perception by the main regional and extra-regional actors. Russia and the World: Scientific Dialogue. 2025. No.1(15), рр.57-81. doi.org/10.53658/RW2025-4-1(15)-57-81 DOI: https://doi.org/10.53658/RW2025-4-1(15)-57-81
On the results of the informal summit of the Organization of Turkic States in Budapest. https://aksoncenter.ru/neformalnogo-sammita-organizatsii (date of access 03.02.2026)
Organization of Turkic States: A Strategic View. Kriterdergi.com Available at: https://kriterdergi.com/dosya-turk-devletleri-teskilati/turk-devletleri (date of access 28.01.2026).
Özkan G., Demirtepe M. Transformation of a Development Aid Agency: TİKA in a Changing Domestic and International Setting. Turkish Studies. 2012. No.13(4). pp.647–664. DOI: https://doi.org/10.1080/14683849.2012.746442
Parliamentary Assembly of Turkic States. “About TURKPA”. Available at: https://turkpa.org/tr/about, 29.11.2024 (date of access 22.02.2026).
Rasulev A., Khuzhaev Sh. Organization of Turkic States: Prospects for Cooperation. Available at: https://uza.uz/ru/posts/organizaciya-tyurkskix (date of access 04.02.2026)
Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism, “Organization of Turkic States (OTS)”. Available at: https://disiliskiler.ktb.gov.tr/ TR-132189/turk-devletleri-teskilati.html. 28.11.2024 (date of access 02.03.2026)
Strengthening the United Territory: A United Turkic Family is a Geopolitical Reality. Available at: https://caliber.az/post/ukreplenie-otg-tyurkskaya (date of access 04.02.2026).
Strengthening the Turkic World: Highlights of the 11th OTG Summit https://inbusiness.kz/ru/author_news/ukreplenie-tyurkskogo-mira. (date of access 09.02.2026).
The 12th Summit of the Organization of Turkic States was continued on October 2025, https://www.turksoy.org/ru-RU/novosti/sammit-organizacii (date of access 02.02.2026)
The 11th Summit of Heads of State of the Organization of Turkic States was held in Bishkek. Available at: https://www.turksoy.novosti/v-bishkeke (date of access 18.02.2026).
Tomar D., Historical Turning Point: “The Concept of the Turkic World until 2040”. Available at: https://www.turkishnews.com/ru/content (date of access 07.02.2026).
Yuyang Zh. Organization of Turkic States (OTG): origin, motives, features and influence. Bulletin of Perm University. Political Science. 2023. V.17, no.1, pp.78-87. https://doi.org/10.17072/2218-1067-2023-1-78-87 DOI: https://doi.org/10.17072/2218-1067-2023-1-78-87
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 А. Кылычев, Т. Абдырахманов, Ж. Омурова
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
