Археологиялық контексте «жерлеу салты» және «жерлеу ғұрпы» ұғымдарын нақтылау

Ғылыми мақала

Қаралымдар: 55 / PDF жүктеулері: 28 / PDF жүктеулері: 5

Авторлар

Ә. Қаражігітова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Ә.Х. Марғұлан ат. Археология институтының ғылыми қызметкері, Астана, Казакстан Автор https://orcid.org/0000-0002-4321-811X

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-7-20

Түйін сөздер:

жерлеу салты, жерлеу-еске алу ғұрпы, еске алу салты, әдет-ғұрып, рәсім, ескерткіш, археология, термин

Жүктеп алу PDF файлын жүктеп алу

Аңдатпа

Мақалада археологиялық интерпретациядағы «жерлеу салты» және «жерлеу ғұрпы» ұғымдары теориялық тұрғыдан пайымдалған. Отандық және шетелдік зерттеушілер еңбектерін талдау негізінде осы ұғымдардың мазмұны, құрылымы мен өзара байланысын анықтауға қатысты негізгі ғылыми тәсілдер қарастырылып, археологиялық материалдарда кездесетін салттық-ғұрыптық тәжірибеге қатысты терминология нақтыланған. Салттық іс-әрекеттердің әртүрлі деңгейлері мен аспектілерін ажыратуға ерекше назар аударылды, бұл көне қоғамдардың рухани және материалдық мәдениетін неғұрлым толық қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Жерлеу кешендері мен олармен байланысты ғұрыптық тәжірибе ежелгі қауымдардың әлеуметтік ұйымдасуы, идеологиялық ұстанымдары және әлемнің символдық модельдері жөніндегі маңызды ақпарат көзі болып табылады. Археологиялық деректерді талдау өлім мен о дүниелік болмыс жөніндегі түсініктерді ашып көрсетеді, сондай-ақ салттық тәжірибе мен қоғам дүниетанымы арасындағы күрделі байланыстарды айқындайды. Зерттеуде қолданылған аналитикалық-салыстырмалы және тарихнамалық әдістер жерлеу және еске алу ғұрыптарын интерпретациялауға қатысты бар ғылыми тұжырымдарды жүйелеуге және салыстыруға мүмкіндік берді. Мұндай кешенді тәсіл жерлеу және еске алу ғұрпының құрылымы мен мазмұны туралы түсініктердің эволюциясын бақылауға және оның археологиялық интерпретациядағы рөлін айқындауға жол ашады. Жұмыстың мақсаты – «жерлеу салты» мен «жерлеу-еске алу ғұрпы» ұғымдарының арақатынасын және олардың көне қоғамдардың идеологиялық әрі дүниетанымдық белгілерін қалпына келтірудегі маңызын нақтылау. Зерттеудің әдістемелік негізі ұғымдар мен теориялық модельдерді жүйелі түрде талдауды қамтамасыз етіп, бұл археологиялық, этнографиялық және семантикалық деректерді біртұтас интерпретациялық шеңберде қарастыруға мүмкіндік береді. Жұмыстың практикалық маңызы да ерекше атап өтілген: зерттеу нәтижелері археологиялық материалдарды талдауда, археология мен этнология бойынша оқу бағдарламалары мен әдістемелік құралдар әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін. Сонымен қатар, мақала көне қоғамдардағы салттық тәжірибенің өзгерісін тереңірек түсіну үшін түрлі гуманитарлық ғылымдарды біріктіретін пәнаралық тәсілдің маңыздылығын көрсетеді. Зерттеу нәтижелері археологиялық деректерді этнографиялық және тарихи-мәдени дереккөздермен ұштастыруға мүмкіндік беріп, ежелгі салттық тәжірибелерді интерпретациялаудың дәлдігін арттырады. Осылайша, жұмыс салттық-ғұрыптық тәжірибені зерттеудің сипаттамалық тәсілдерінен кешенді модельдерге көшу үрдісін көрсетеді және қазіргі археологиядағы негізгі ұғымдарды нақтылаудың өзектілігін айқын бейнелейді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Ә. Қаражігітова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Ә.Х. Марғұлан ат. Археология институтының ғылыми қызметкері, Астана, Казакстан

«Археология және этнология» мамандығы бойынша PhD докторант

Әдебиеттер тізімі

Аlekshin V.A. Burial Rite as an Archaeological Source. Brief Communications of the Institute of Archaeology. 1981. Vol.167, рp.3-9.

Averkieva Yu.P. History of Theoretical Thought in American Ethnography. Moscow: Nauka. 1979. 288 p.

Binford L.R. Archaeology as Anthropology. American Antiquity. 1962. Vol.28, no.2, pp.217–225. DOI: https://doi.org/10.2307/278380

Duday H. The Archaeology of the Dead: Lectures in Archaeothanatology. Oxford: Oxbow Books. 2009. 158 p. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctt1cd0pkv

Dvornikov E.P. Burial Rite: Theory, Structure, Stages. World of Eurasia. 2010. No.2(9), pp.30–33.

Fowler C. The Archaeology of Personhood: An Anthropological Approach. London: Routledge. 2004. 196 p. DOI: https://doi.org/10.4324/9780203583210

Fraser J. The Golden Bough. A Study in Magic and Religion. Moscow: Politizdat. 1980. 832 p.

Gening V., Borzunov V. Methodology of Statistical Characterization and Comparative Analysis of the Burial Rite. Issues of the Archaeology of the Urals. 1975. Vol.13, pp.42–72.

Gennep A. The Rites of Passage: A Systematic Study of Rituals. Moscow: Eastern Literature of the Russian Academy of Sciences. 1999. 198 p.

Gulyaev V. Funerary Rituals: Structure, Semantics and Social Interpretation. In: Russian Archaeology. 1993. No.1, pp.76–77.

Gulyaev V. The Study of the Burial Rite in Foreign Archaeology. In: Brief Communications of the Institute of Archaeology. Vol.224. Moscow: Languages of Slavic Culture. 2010. Pp.5–19.

Hertz R. Death and the Right Hand. London: Routledge. 2004. 174 p.

Hodder I. (ed.). Symbolic and Structural Archaeology. Cambridge: Cambridge University Press. 2007. 188 p.

Kosarev M. Worldview Aspects of Traditional Funerary Rituals (Based on Siberian Materials). In: Brief Communications of the Institute of Archaeology. Vol.224. Moscow: “Nauka” Publ. 2010. Pp.33–51.

Krasnov S. Methodology of Research on the Burial Rite. Proceedings of the V.G. Belinsky Penza State University. Humanities. 2012. No.27, pp.744–747.

Kyzlasov I. The Worldview Basis of the Burial Rite. Russian Archaeology. 1993. No.1, pp.98-112.

Lagutkina E. The Study of Burial Sites in Archaeology: Approaches and Research Methods. In: Brief Communications of the Institute of Archaeology. Vol.224. Moscow: “Nauka” Publ. 2010. Pp.19–32.

Melnik V. Funerial Custom and Burial Site. Russian Archaeology. 1993. No.1, pp.94–97.

Melnik V. Symbolism of the Elements of Funeral Rituals According to Ethnographic and Archaeological Data. In: Brief Communications of the Institute of Archaeology. Vol.224. Moscow: “Nauka” Publ. 2010. Pp.52–59.

Melnik V. The Study of the Structure of Funeral Practice in Russian Archaeology. Manuscript. 2024. Vol.17, is.3, pp.332–356.

Nilsson Stutz L. Embodied Rituals and Ritualized Bodies: Tracing Ritual Practices in Late Mesolithic Burials. Stockholm: Almqvist & Wiksell International. 2003. 395 p.

Olkhovsky V. Funeral and Memorial Rituals of the Population of Steppe Scythia (7th–3rd cc. BC). Moscow: Nauka. 1991. 256 p.

Olkhovsky V. Funeral Ritual: Content and Structure. In: Russian Archaeology. 1993. No.1, pp.78–93.

Parker Pearson M. The Archaeology of Death and Burial. Stroud: Sutton Publishing. 1999. 250 p.

Samashev Z. Funeral and Memorial Rituals of the Ancient Nomads of the Kazakh Altai in the Context of the Ontological Concept of Life and Death (Based on Materials from the Berel Mounds. World of Great Altai. 2017. Vol.3, no.4, pp.511–548.

Saxe A. Social Dimensions of Mortuary Practices: Ph. D. Dissertation. University of Michigan. 1970. 240 p.

Tainter J. A. Mortuary Practices and the Study of Prehistoric Social Systems. Schiffer M. B. (ed.). Advances in Archaeological Method and Theory. New York: Academic Press. 1978. Pp.105–141. DOI: https://doi.org/10.1016/B978-0-12-003101-6.50010-X

Tarlow S., Nilsson Stutz L. (eds.). The Oxford Handbook of the Archaeology of Death and Burial. Oxford: Oxford University Press. 2013. 872 p. DOI: https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199569069.013.0034

Taylor E. Primitive Culture. Moscow: Sotsegiz. 1939. 568 p.