Ресейдің демографиялық ландшафтындағы солтүстік республикалар

Ғылыми мақала

Қаралымдар: 14 / PDF жүктеулері: 8 / PDF жүктеулері: 1

Авторлар

В. Фаузер Ресей ғылымдар академиясы Урал бөлімшесі Коми ғылыми орталығының құрамындағы Солтүстікке қатысты әлеуметтік‑экономикалық және энергетикалық мәселелер институты, Сыктывкар, Ресей Автор https://orcid.org/0000-0002-8901-4817
И. Жеребцов РҒА Орал бөлімшесі ғылыми орталығының Коми тілі, әдебиеті және тарихы институты, Сыктывкар, Ресей Автор https://orcid.org/0000-0002-7115-4547

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-155-2-96-118

Аңдатпа

Бұл зерттеу Ресейдің солтүстік республикаларының демографиялық дамуына арналған. Еуропалық Солтүстікте – Карелия және Коми республикалары; Азиялық Солтүстікте – Саха (Якутия) және Тыва республикалары; Батыс Сібірдің оңтүстік бөлігінде – Алтай Республикасы; Шығыс Сібірде – Бурятия Республикасы орналасқан. Аталған республикалардың барлығы Ресей Федерациясының өзге субъектілерінен ерекшеленеді: олардың атаулары құрылу кезеңінде этникалық басымдыққа ие болған титулды этностардың атымен байланысты. Экономикалық тұрғыдан барлық титулды республикалар әртүрлі пайдалы қазбалардың мол қорларына ие, бұл ХХ ғасырдың басында оларды отарлау мен шаруашылық айналымына тарту үшін тартымды етті. 1930–1950 жылдары бұл республикалардың барлығы ГУЛАГ экономиканың объектісіне айналып, олардың дәстүрлі өмір салты мен шаруашылық қызметінің құрылымын түбегейлі өзгертті. Мақала ағымдағы статистика мен халық санағы материалдарына (1926–2021 жж.) негізделген. Осы деректер негізінде алты республиканың халық саны динамикасының трансформациясы ашылады: кейбіреулері өсім көрсетсе, басқаларында халық санының кемуі байқалды, сондай-ақ қарама-қарсы бағыттағы үрдістер де тіркелді. Мәселені қарастырудың өзектілігі республикалардағы халық саны динамикасының олардың демографиялық әлеуетін, экономикалық даму мүмкіндіктерін және жаңа аумақтарды игеру қабілетін айқындайтындығында. Зерттеуде сыртқы көші-қон ағындарының демографиялық құрылымдарға әсері көрсетіледі: ерлер үлесінің артуы, жас құрылымындағы диспропорциялар. Сонымен қатар титулды этностардың мәселелері егжейтегжейлі талданады: ХХ ғасырға дейін басым этностар бола отырып, кейін абсолюттік те, салыстырмалы да азшылыққа айналды. Экономикалық экспансия нәтижесінде жергілікті этностардың дәстүрлі қоныстану аумағы тарылды. Солтүстік этностарының Ресей халықтарының ұлттық құрылымындағы орны жеке қарастырылады: 2021 жылғы халық санағы бойынша якуттар – 17 орында, буряттар – 19, тувиндер – 24, комилер – 33, алтайлықтар – 43, карелдер – 56 орында. Титулды этностардың қоныстану ерекшеліктері жан-жақты талданады. Олардың басым бөлігі ауылдық жерлерде және өздерінің этникалық отанында тұратыны атап өтіледі. Зерттеудің жаңалығы мен ғылыми үлесі – 2021 жылғы Бүкілресейлік халық санағының «Жұбайлардың ұлттық тиесілігі бойынша некелік жұптардың құрылымы» деректерін ғылыми айналымға алғаш рет енгізуінде. Этникалық республикаларда тұратындар бір ұлтты некелерді республикадан тыс тұратындарға қарағанда жиірек жасайтыны көрсетілген. Ең жиі аралас некеге түсетіндер – карелдер мен комилер; аралас некелердің таралуы ассимиляцияға, шағын этностардың ірі этностар арасында еріп кетуіне әкелетіні атап өтіледі. Сонымен бірге титулды этностар мәселелерінің тек аз бөлігі ғана қарастырылғаны көрсетіледі. Алда некелесу мен саналы жалғыздық, азаматтық некелердің (бірге тұрудың) кең таралу себептері, олардың төмен туу көрсеткіштеріне әсері, ажырасулар мен некесіз туулар санының өсу себептері сияқты мәселелерді зерттеу міндеті тұр.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

В. Фаузер, Ресей ғылымдар академиясы Урал бөлімшесі Коми ғылыми орталығының құрамындағы Солтүстікке қатысты әлеуметтік‑экономикалық және энергетикалық мәселелер институты, Сыктывкар, Ресей

экономика ғылымдарының докторы, профессор, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген ғылым қайраткері, демография және әлеуметтік басқару зертханасының бас ғылыми қызметкері
И. Жеребцов, РҒА Орал бөлімшесі ғылыми орталығының Коми тілі, әдебиеті және тарихы институты, Сыктывкар, Ресей

тарих ғылымдарының докторы

Әдебиеттер тізімі

Ares F. Chelovek pered litsom smerti. Per. s fr. Obshch. red. Obolenskoi S.; Predisl. Gurevicha A. Moscow: Progress Publishing Group – Progress-Academy. 1992. 528 p.

Beznosova N., Zherebtsov I., Sablin V. Migratsii naseleniya Komi avtonomii v 1920-1930-e gody. Proceedings of the Komi science centre, Ural branch, Russian academy of sciences. 2023. No.8, pp.44–51. DOI: https://doi.org/10.19110/1994-5655-2023-8-44-51

Buryaty. Nimaev D. i dr. Moscow: “Nauka” Publ. 2004. 633 p.

Demograficheskie i migratsionnye protsessy na Rossijskom Severe: 1980-2000 gg. Fauzer V., Lytkina T., Fauzer G. Syktyvkar: Pitirim Sorokin Syktyvkar State University Press. 2016. 168 p.

Zherebtsov I. Komi: ot oblasti k respyblike. Proceedings of the Komi science centre, Ural branch, Russian academy of sciences. 2016. No.3, pp.15-22.

Zherebtsov I. Istoriografiya rabot po demografii, ekonomike truda I sotsiologii, vypolnennyh na materialah Respubliki Komi i Severa Rossii. Historical demography. 2017. No.1, pp.87-98.

Zherebtsov I., Lejman I. Sozdanie Komi avtonomii kajk rezultat natsionalnoj politiki bolshevikov. History. Journal of Belorussian state university. 2021. No.4, pp.44–53. DOI: https://doi.org/10.33581/2520-6338-2021-4-44-53

Zherebtsov I., Fauzer V. Vserossijskaya perepis naseleniya 2021 goda o rasselenii narodov Kavkaza na territorii Respubliki Komi. Proceedings of the Komi science centre, Ural branch, Russian academy of sciences. 2024. No.10, pp.60-70.

Istoriko-demograficheskie issledovaniya v Respublike Komi (1980-e – 2016 gg.). Zherebtsov I. L., Menkovskij V.I., Taskaev A.M. Syktyvkar: IYaLI Komi NTs UrO RAN Publ. 2016. 24 p.

Istoria karelskogo naroda. Kirkinen H., Nevalajnen P., Sihvo H. Petrozavodsk: “Bars” Publ. 1998. 321 p.

Istoriya Komi s drevnejshih vremyon do sovremennosti. Zherebtsov I., Popov A., Taskaev M., Turubanov A. dr. Syktyvkar: “Anbur” Publ. 2011. Vol.2. 688 p.

Narody Povolzhya i Priuralya: Komi-zyryane. Komi-permyaki. Marijtsy. Mordva. Udmurty. Zherebtsov I., Konakov N., Shabaev Yu. i dr. Moscow: “Nauka” Publ. 2000. 579 p.

Pribaltijsko-finskie narody Rosii. Aksyanova G., Zubov A., Dolinova N. i dr. Moscow: “Nauka” Publ. 2003. 671 p.

Razvitie etnicheskih protsessov v Respublike Komi. Popova L.A., Fauzer V., Rozhkin E. Syktyvkar. 2001. 20 p.

Rossijskaya i Mirovaya Arktika: naselenie, ekonomika, rasselenie. Fauzer V.V., Smirnov A., Lytkina T., Fauzer G. Moscow: “Politicheskaya entsiklopediya” Publ. 2022. 215 p.

Tatarkin A., Zakharchuk E., Loginov V. Sovremennaia paradigma osvoeniia i razvitiia Arkticheskoi zony Rossiiskoi Federatsii. The Arctic: ecology and economics. 2015. No.2(18), с.4-13.

Tyurkskie narody Vostochnoj Sibiri: Tuvintsy. Tofalary. Dolgany. Funk D. i dr. Moscow: “Nauka” Publ. 2008. 422 p.

Tyurkskie narody Sibiri. Valeev F., Lvova E., Tomilov N., Funk D. i dr. Moscow: “Nauka” Publ. 2006. 678 p.

Fauzer V. Vliianie mezhnatsionalnykh brakov na assimiliatsiiu korennykh narodov Severa. VI All‑Russian Demographic Forum with International Participation: Proceedings (Moscow, December 2–3, 2025). Ed. by T. Rostovskaya; Federal Research Center for Sociology of the Russian Academy of Sciences (FNISC RAS). Vologda: Vologda Research Center of the Russian Academy of Sciences. 2025. Pр.69-71.

Fauzer V. Korennye narody Severa Rossii. Ekaterinburg: UrO RAN Publ. 2025. 308 p.

Fauzer V. Respublika Komi na rubezhe vekov: demografiya, migratsiya, rasselenie. Izhevsk: "Print” Publ. 2023. 308 p.

Fauzer V., Zherebtsov I. Kolonozatsiya Respubliki Komi: rol etnucheskoj komponenty. Syktyvkar. 2023. 36 p.

Fauzer V., Smirnov A., Fauzer G. Demograficheskaia dinamika i transformatsiia sistemy rasseleniia na Severe Rossii v koordinatakh perepisi naseleniia 2021 goda. North and Market: Formation of Economic Order. 2023. No.1, pр.64-79.

Fauzer V. Demoraficheskij potentsial severnyh regionov Rossii. The economy of Russian East. 2017. No.1, pp.41-46.

Fauzer V., Lytkina T., Fauzer G. Migratsionnyj factor dinamiki chislennosti i etnicheskih struktur naseleniya Rossijskogo Severa. North and market: the formation of an economic order. 2017. No.5, pp.32-43.

Fauzer V., Lytkina T., Fauzer G. Gosudarstvennoe upravlenie migratsiej naseleniya: ot prinuzhdeniya k pooschreniyu. Corporate governance and innovative development of North’s economy. 2015. No.3, pp.151-168.

Yakuty (Saha). Alekseev N., Romanova E., Sokolova Z. Moscow: “Nauka” Publ. 2012. 599 p.