Қимақтардың көркем металын зерттеу бағытында
Ғылыми мақала
Қаралымдар: 0 / PDF жүктеулері: 0DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-156-3-34-51Түйін сөздер:
Шығыс Қазақстан, ерте орта ғасырлар, қимақ, көркем металл, безендіру, стильдеу, ою-өрнекАңдатпа
Ерте орта ғасырлардағы мәдени-шығармашылық үдеріс мәселелерін қозғаған кезде зерттеушілер Тобыл мен Ертістен Каспий мен Сырдарияға дейінгі ұлан-ғайыр аумақты алып жатқан, бірақ үш ғасырдан кейін жойылып кеткен түркі тілдес тайпалардың бірі қимақтардың жерлеулерінен бастау алған төревтикаға қатысты материалдарды назардан тыс қалдырды. Осыған сәйкес, еңбектің хронологиялық шеңбері Қимақ қағанатының IX ғасырдың аяғында пайда болуы мен XI ғасырдың ортасында Орта Азиядағы моңғол тайпаларының қысымымен құлдырау кезеңін қамтитын кезеңді алып жатыр. Металл заттардың табылу жағдайлары мен шарттары, оларды сипаттау, жалпы бағалау, түсіндіру және қайта құру нұсқалары Павлодар және Жоғарғы Ертіс өңірлеріндегі ортағасырлық обаларды зерттеген Ф.Х. Арсланованың бірқатар еңбектерінде жарияланған (1950–1970 жж.). Тағы бір құнды дерек 1980–1983 жылдары Шүлбі су электр станциясының су басу аймағындағы жұмыс нәтижелері туралы Ш. Уәлиханов атындағы Қазақ КСР ҒА Тарих, археология және этнография институты шығарған монография болып табылады. Алайда бұл еңбектер көркемдік-тарихи талдау жасауға талпынған жоқ. Сонымен қатар, қимақ қорымдарынан табылған бұйымдардың салыстырмалы түрде үлкен жиынтығы, оның ішінде белдік пен әбзелдік әшекейлер, бас және қол әшекейлері, табыну керек-жарақтарының технологияларын, әшекейлеу, бейнелеу элементтерін жан-жақты зерттеуді, жүйелеуді және талдауды қажет етеді. Бұл мақалада біз коллекцияның неғұрлым жарқын заттарына сүйене отырып, осы мәселелерге тоқталып, қимақ халқының адамзатты байытқан құндылықтарын көрсетуге тырыстық. Осы мақсатта айтарлықтай маңызды бөлшектерді анықтауға мүмкіндік беретін бұйымдардың дәлірек сызбасы жасалды. Белдiк және әбзел гарнитурасында үш типтi тоғаларды (қалқансыз, қозғалмалы және қозғалмайтын қалқаншалы) бөле отырып, бiрегей нысандарды iрiктеп, айылбастар (жапсырма, шеткi, аспалы) жүйелендiріліп, типологиялық талдау жүргiзiлдi. Жауынгердің аксессуарларын безендірудің формалары мен тәсілдерін визуалды талдау олардың ерте көшпенділерден мұра болып қалғанын көрсетті. Мұндай айқын контурлар аппликацияның дәстүрлі көшпелі техникасына тән. Бұйымдар декорында сондай-ақ тұтастай алғанда ерте орта ғасыр өнерінің стиліне тән ерекшеліктер – шартты және схемалық, жазықтық-бедерлі сурет, осьтік және орталық симметрия байқалады. Үлгілердегі ою-өрнектерді талдау екі негізгі топты бөліп көрсетуге мүмкіндік берді: сызықтық-геометриялық және өсімдік ою-өрнегі. Бұл жерде сабақтастық байқалады, оның үстіне үш әмбебап мотивке (үшбұрыш, пальметта, жүрек) артықшылық беріледі, олардың негізінде көптеген вариациялар жасалған. Анықталған қимақ әшекейлерінің арасында құлаққа арналған бес түр бөлінген. Олардың негізінде көшпелі сырғалардың құрылымдық, сәндік және эволюциялық ерекшеліктері қарастырылып, олардың генезисі гипотезасы ұсынылған. Жоғарғы Ертiс өңiрiндегi әйелдер қорымындағы ғибадат заттарын түсiндiру үшiн этнографиялық шындық деректерiн пайдалануға әрекет жасалды. Қимақ бақсы әйелінің киімі құсты бейнелейтіні анықталды, оның қауырсындарының, аяқтарының және тырнақтарының рөлін зооморфтық және антропоморфтық фигуралар бейнеленген металл кулондар орындады.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Ageeva E.I., Maksimova A.G. Otchet Pavlodarskoi arkheologicheskoi ekspeditsii 1955 g. Proceedings of the Institute of History, Archaeology and Ethnography of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR. Alma-Ata: Academy of Sciences of the Kazakh SSR Publ. 1959. No.7. Pp.32-58.
Arslanova F. Ocherki srednevekovoi arkheologii Verkhnego Priirtyshia. Essays on Medieval Archaeology of the Upper Irtysh Region. Materials and Research on the Archaeology of Kazakhstan Samashev Z. (ed.). Astana: Branch of the Margulan Institute of Archaeology Publ. 2013. Vol.3. 406 p.
Arkheologicheskaia karta Kazakhstana. Akishev K.A. (ed.). Alma-Ata: Academy of Sciences of the Kazakh SSR Publ. 1960. 449 p.
Arkheologicheskie pamiatniki v zone zatopleniia Shulbinskoi GES. Alma-Ata. 1987. 280 p.
Bernshtam A.N. Istoriko-arkheologicheskie ocherki Tsentralnogo Tian-Shania i Pamiro-Alaia. Materials and Research on the Archaeology of the USSR. No. 26. Moscow–Leningrad. 1952. 348 p.
Bokovenko I.A., Zadneprovskii Yu.A. Rannie kochevniki Vostochnogo Kazakhstana Steppe Belt of the Asian Part of the USSR in Scythian-Sarmatian Time. Moscow: Nauka Publ. 1992. Pp.140-148.
Vladimirov G. Sergi v vide znaka voprosa iz srednevekovoi Bolgarii (XIII-XIV vv.): o materialnykh sledakh kumanov i Zolotoi Ordy v kulture Vtorogo Bolgarskogo tsarstva. Kazan. 2018. Pp.10-38.
Gorelik M.V. Kultura imperii, sozdannykh kochevnikami (skify, khazary, mongoly). Archaeology of the Eurasian Steppes. 2017. No.5, рp.253-256.
Deopik V.B. Klassifikatsiia i khronologiia alanskikh ukrashenii VI-IX vv. Materials and Research on the Archaeology of the USSR. No.114. Moscow: Academy of Sciences of the USSR Publ. 1963. Pp.123-147.
Zadneprovskii Yu. Rannie kochevniki Semirechia i Tian-Shania. Steppe Belt of the Asian Part of the USSR in Scythian-Sarmatian Time. Moscow: Nauka Publ. 1992. Pp.73-87.
Zadneprovskii Yu.A. Rannie kochevniki Iuzhnogo Kazakhstana i Tashkentskogo oazisa. Steppe Belt of the Asian Part of the USSR in Scythian-Sarmatian Time. Moscow: Nauka Publ. 1992. Pp.101-107.
Zakharov Yu.A. Mir shamana-tselitelia. Moscow: Yauza Publ. 1998. 256 p.
Zakharov Yu. Praktika shamana-tselitelia. Moscow: Yauza Publ. 1998. 256 p.
Karazhigitova А., Peresvetov G., Kabyldinov А. Pogrebenie srednevekovogo voina v Pavlodarskom Priirtyshe. Gumilyov Journal of History. 2025. Vol.151, no.2, pp.29-42, https://doi.org/10.32523/3080-129X-2025-151-2-29-42.
Korol G.G., Naumova O.B. Khudozhestvennyi metall u kochevnikov (Tsentralnaia Aziia rubezha I-II tys.). Moscow: IA RAS Publ. 2017. 128 p.
Kumekov B.E. Gosudarstvo kimakov IX-XI vv. po arabskim istochnikam. Alma-Ata: Nauka Publ. 1972. 156 p.
Marshak B.I. Istoriia vostochnoi torevtiki III-XIII vv. i problemy kulturnoi preemstvennosti. St. Petersburg: Academy of Cultural Research Publ. 2017. 736 p.
Mogilnikov V.A. Kimaki. Stepi Evrazii v epokhu srednevekovia. Moscow: Nauka Publ. 1981. Pp. 43-45.
Mogilnikov V.A. Sargatskaia kultura. Stepnaia polosa Aziatskoi chasti SSSR v skifo-sarmatskoe vremia Moscow: Nauka Publ. 1992. Pp.292-311.
Ovchinnikova B.B. Tiurkskie drevnosti Saiano-Altaia v VI-X vv. Sverdlovsk: UrGU Publ. 1990. 223 p.
Rasovskii D.A. Polovtsy, torki, pechenegi, berendei. Moscow: Lomonosov Publ. 2017. 200 p.
Raspopova V.I. Metallicheskie izdeliia rannesrednevekovogo Sogda. Leningrad: Nauka Publ. 1980. 140 p.
Rempel L.I. Arkhitekturnyi ornament Uzbekistana. Tashkent. 1961. 608 p.
Samashev Z.S. Pamiatniki srednevekovia kochevnikov verkhovii r. Karakaba v Kazakhskom Altae. Altai in the Circle of Eurasian Antiquities. Novosibirsk: IAE SO RAN Publ. 2016. Pp.379-409.
Sedova M.V. Iuvelirnye izdeliia drevnego Novgoroda (X-XV vv.). Materials and Research on the Archaeology of the USSR. No.65. Moscow: Academy of Sciences of the USSR Publ. 1959. Pp.223-261.
Toleubaev A.T. Rannesakskaia shiliktinskaia kultura. Almaty: Sadvakasov A.K. Publ. 2018. 528 p.
Torezhanova N. O nekotorykh tipakh sereg srednevekovykh pamiatnikov Khorezma. History of Material Culture of Uzbekistan. Vol.31. Samarkand. 2000. Pp.204-206.
Fayzrakhmanov G. Drevnie tiurki v Sibiri i Tsentralnoi Azii. Kazan. 2000. 188 p.
Fedorov-Davydov G.A. Iskusstvo kochevnikov i Zolotoi Ordy. Ocherki kultury i iskusstva narodov Evraziiskikh stepei i zolotoordynskikh gorodov. Moscow: Iskusstvo Publ. 1976. 228 p.
Khasenova B.M., Omarov G.K., Besetaev B.B., Khabdulina M.K. Sotsialnaia simvolika predmetov torevtiki v kimakskom obshchestve: status muzhchiny-voina. Oriental Studies. 2021. Vol. 14. No. 6. Pp.1188-1209.
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Л. Тұрғанбаева
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
