Китайские источники по раннесредневековой истории Казахстана: репертуар и особенности информации: Научная статья

А. Камалов; С. Кожирова

doi:10.32523/zb7j5463

Авторлар

А. Камалов “Тұран” университеті, Алматы, Қазақстан Автор https://orcid.org/0000-0003-3621-0918
С. Кожирова Ұлыс Жошы тарихын зерттеу ғылыми институты, Астана, Қазақстан Автор https://orcid.org/0000-0001-7545-6676

DOI:

https://doi.org/10.32523/zb7j5463

Түйін сөздер:

Қытай дереккөздері, ерте орта ғасырлар, тарих; Қазақстан, ежелгі түркі дәуірі, моңғолға дейінгі кезең

Аңдатпа

Қазақстанның ерте ортағасырлық тарихын зерттеу үшін кейбір кезеңдер бойынша дала өңірлерінде болған оқиғалар мен процестер туралы ақпараттың жалғыз көзі болып табылатын қытайлық тарихи және географиялық жазбалардың мәліметтері үлкен маңызға ие. Бұл мақала Қазақстанның ерте ортағасырлық тарихы туралы қытай шығармаларының репертуарын қарастырады, ол Ашина патша руы бастаған түріктердің тарихи аренада пайда болуынан және 552 жылы алғашқы Түркі қағанатының жариялануынан бастап XIII ғасырда Еуразияда моңғол үстемдігі орнағанға дейінгі кезеңді қамтиды. Қытай мәліметтері ежелгі түркі мемлекеттерінің саяси тарихын қайта құру, қағанаттардағы билік құрылымын, билеушілердің шежіресін, түркі мемлекеттері мен тайпаларының көрші елдермен әскери-саяси және экономикалық байланыстарын зерттеу, ежелгі түркі қоғамының ішкі өмірін зерттеу, ежелгі түркілердің әлеуметтік және зияткерлік тарихын, олардың мәдени өмірін, соның ішінде халықтың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері, діни наным-сенімдерін зерттеу үлкен маңызға ие. Хань әулетінен (б.з.д. III ғ. - б.з. III ғ.) соңғы Маньчжур империясы Циннің құлауына дейін (1911 ж.) Қытайда жиырма төрт әулеттің шығармалары жазылған. Бұл әулеттердің барлығында Орталық империядан тыс жерде тұратын шетелдік халықтар туралы ақпарат бар, оны “Өмірбаяндар” бөлімінің соңында табуға болады. Бұл ақпарат Орталық Азия аумағында, соның ішінде Қазақстанда мекендеген ежелгі халықтар туралы маңызды білім көзіне айналды. Мақала тек әулеттік тарихтың ғана емес, сонымен қатар ресми Қытай тарихнамасының басқа да жанрларының ерекшеліктерін, сондай-ақ Қазақстан аумағындағы түркі мемлекеттері мен халықтарының тарихы туралы мәліметтерді қамтитын бейресми шығармаларды қарастырады. Мақалада Тан империясының тұсында (618-907 жж.) шежірелер, энциклопедиялар, шолулар сияқты ресми тарихнаманың жаңа жанрларын дамыту есебінен, сондай-ақ түркі халықтары туралы мәліметтерді қамтитын бейресми шығармалардың (эпитафтар, поэтикалық шығармалар және т.б.) пайда болуы есебінен кеңейген ортағасырлық Қазақстан тарихы бойынша Қытай дереккөздерінің құрамы зерттелді. Ерте орта ғасырларда қазақ даласын мекендеген халықтар мен мемлекеттер туралы қытайлық есептердің ерекшеліктеріне олардың деректерінің дәлдігі және оқиғалардың нақты уақыты жатады. Сонымен қатар, қытай дереккөздеріндегі баяндаулар біржақты. Оқиғалар мен процестер дәстүрлі қытай саяси философиясы аясында түсіндіріледі. Бұл философияның негізі Қытайды әлемнің орталығы және жетекші күші ретінде қарастыратын синоцентристік дүниетаным болып табылады. Қытайдан тыс, әлемнің шеткі бөлігін құрайтын аймақтарда әлемнің төрт тарабынан келген варварлар өмір сүрген деп саналған. Дереккөздер Аспан империясының басқа халықтармен қарым-қатынасын Қытай императорының – Аспан ұлының әлемдік тәртіптің кепілі ретіндегі рөлі, сондай-ақ Қытайдың басқа халықтарды бағындыруға және оларды қытай өркениетімен таныстыруға бағытталған өркениеттік миссиясы тұрғысынан түсіндіреді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

А. Камалов, “Тұран” университеті, Алматы, Қазақстан

тарих ғылымдарының докторы, профессор-зерттеуші, Өңірлік зерт-
теулер орталығының директоры
С. Кожирова, Ұлыс Жошы тарихын зерттеу ғылыми институты, Астана, Қазақстан

тарих ғылымдарының кандидаты, саяси ғылымдарының докторы, бас ғылыми қызметкері

Әдебиеттер тізімі

Abramowski W. The Chinese Annals of Ögödei and Güyük. Translation of Chapter 2 of the Yuán Shǐ. Central Asian Studies. 1976. No.10, pp.117-167.

Abramowski W. The Chinese Annals of Möngke. Translation of Chapter 3 of the Yuán Shǐ. Central Asian Studies. 1979. No.13, pp.8-71.

Atwood C. The Indictment of Ong Qa’an: The Earliest Reconstructable Mongolian Source on the Rise of Chinggis Khan. In: Historical and Philological Studies of China’s Western Regions. 2017. No.9, pp.267-302.

Bo shi chang qing ji (Colelction of works by Bo Ju-yi). Beijing. 1955. Ch.4, part 1.

Bretshneider E. Medieval Researches from Eastern Asiatic sources: Fragments towards the knowledge of the geography and history of Central and Western Asia from the 13th to 17th century. Vol. I. London, 1910. 352 p.

Brose M. Subjects and Masters: Uyghurs in the Mongol Empire. Bellingham: Western Washington University. 2007. 348 p.

Chavannes E. Documents on the Western Tou‑kiue (Turks). Collection of works of the Orkhon Expedition. Vyp. VI. Sankt-Peterburg. 1903. 378 p.

Deguines J. A General History of the Huns, the Turks, the Mongols, and the Other Western Tartars. Vol.1-2. Paris. 1756. 643 p.

Drompp M. Tang China and the Collapse of the Uighur Empire. A documentary history. Brill: Leiden-Boston. 2005. 366 p.

Gardiner K.H.J. Standard Histories, Han to Sui. In: Essays on the Sources for Chinese History. Canberra: Australian National University Press. 1973. Pp.42-52.

Hamilton J. The Uighurs during the Five Dynasties Period according to Chinese Documents. Paris. 1955. 201 p.

Liu Mau-tsai. The Chinese Reports on the History of the Eastern Turks (T’u-kue). Göttingen Asiatische Forschungen. Wiesbaden. 1958. Book I, 484 pp.; Book II. Pp.485-829.

Mackerras C. The Uighur Empire According to the T’ang dynastic histories. A study in Sino-Uighur relations 744-840. Canberra: Australian National University Press. 1972. 226 p.

Pinks E. The Uighurs of Kanchou in the Early Song Period (960–1028). Asiatische Forschungen. Vol.XXIV. Wiesbaden. 1968. 226 p.

Pelliot P., Hambis L. Histoire des campagnes de Gengis Khan. Cheng-wouts’in-tchenglou. Leiden. 1951. 489 p.

Pulleyblank E.G. Some Remarks on the Toquz-oγuz problem. Ural‑Altaic Yearbooks. 1956. Vol. XXVIII, no.1-2, pp.35-42

Pulleyblank E.G. Chinese Historical criticism: Liu Chih-chi und Ssu-ma Kuang. In: Historians of China and

Japan. Ed. By W.Q. Beasley and E.Q. Pulleyblank. London-New-York-Toronto: Oxford University Press. 1961. Pp.135-166.

Rachewiltz I. de. Turks in China under the Mongols: A Preliminary Investigation of Turco-Mongol Relations in the 13th and 14th Centuries. In: China Among Equals. Ed. by Morris Rossabi. Berkeley: University of California Press. 1983. pp. 281-310.

Rachewiltz I. de. The Secret History of the Mongols: a Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century. Brill’s Inner Asian Library. I-II vols. Leiden: E.J. Brill. 2004. 1347 р.

Tang huiyao (Compendium of the most important events of the Tang Dynasty). Comp. by Wang Pu. Beiing: Zhonghua shuju. 1955.

Visdelou C. de. Histoire abrégéé de la Tartarie. Bibliotheque Orientale 4. Le Haye. 1799. Vol.I. 201 p.; Vol.II. 228 p.

Wang Gungwu. Some Comments on the Later Standard Histories, In: Essays on the Sources for Chinese History. Canberra: Australian National University Press. 1973. Pp.53-63.

Wittfogel K. Feng Chia-sheng. History of Chinese Society Liao (907-1125). Philadelphia: Machmillan. 1949. 702 p. (in English)

Akhmetzhan К. Ancient Turkic Battle Banner “Urungu”. Gumilyov Journal of History. 2026. https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-01.02.2026-1

Bichurin N. (Iakinth) Sobraniye svedeniy o narodakh, obitavshikh v Sredney Azii v drevniye vremena. V.3 chastiakh. Saint-Petersburg. 1851. 484 p.

Velgus V. Srednevekoviy Kitay. Issledovaniya i materiali po istprii, vneshnim svyazam, literature. Moscow: glavnaya redaksiya vostochnoi literatury. 1987. 204 p.

Wei shu (History of the dynasty Wei). Compl. by Wei Shou. Beijin: “Bo-na” series. 1958.

Zuyev Yu. Tamgi loshadei iz vassalnykh knyazhestv (Perevod iz kitayskogo sochineniya VIII-X vv. Tanghuiya. Vol. III, 72, pages 1305-1308). In: Works of the Institute of History, Archeology and Ethnography of the Academy of Sciences of KazSSR. 1960. Vol.8, pp.93-140.

Kadyrbayev A.Sh. Turki i irantsi v Kitaye i Tsentralnoi Azii XIII-XIV vv. Alma-Ata: Ghylym. 1990. 160 p.

Qazaqstan tarihi turaly Qytai derektemeleri. Tom 4. Dinastiyno-istoricheskiye letopisi. Chast 2. Perevod s kitaiskogo yazika, poyasneniya i kommentarii B. Ezhenhanuly, Zh. Oshan. Almaty: Daik-Press. 2006. 480 p.

Qazaqstan tarihi turaly Qytai derektemeleri. Tom 5. Dinastiyno-istoricheskiye letopisi. Chast 3. Perevod s kitaiskogo yazika, poyasneniya i kommentarii B. Ezhenhanuly, Zh. Oshan. Almaty: Daik-Press. 2005. 256 p.

Kamalov A. Drevniye uyghuri VIII-IX vv. Almaty: Nash mir. 2001. 217 p.

Kamalov A. Tyurki i irantsy v Tanskoi imperii. Almaty: Mir. 2017. 384 p.

Kafarov P.I. Starinnoye Mongolskoye skazaniye o Chingiz-khane. Perevod s kitaiskogo, s primechaniyami, Arkhimandrita Palladiya. In: Works of members of the Russian Spiritual mission in Beijing. Tom IV. Saint-Petersburg: tipographiya V. Bezobrazova i Co. 1866. Pp.150-203.

Kychanov Ye.I. Svedeniya iz ‘Istoriyi dynastii Yuan’ (Yuan shi) o Zolotoi Orde. In: Studies on Sources on History of the Juchi Ulus (Golden Horde). From Kalko to Astrahan. 1223-1556. Kazan: Institut istorii AN RT. 2001. Pp.30-42.

Kuner N. Kitaiskiye izvestiya o narodakh Yuzhnoi Sibiri, Centralnoi Azii i Dalnego Vostoka. Moscow: Nauka. 1961. 587 p.

Maliavkin А. Materiali po istprii uyghurov v IX-XII vv. Novosibirsk: Nauka. 1974. 210 р.

Maliavkin А. Istoricheskaya geografiya Tsentralnoi Azii (materiali i issledovaniya). Novosibirsk: Nauka “Sibirskoye otdeleniye”. 1981. 337 р.

Menshikov L. Rukopisnaya kniga v Kitaye i tysyacheletiya n.e. In: Handwritten book in the culture of peoples of Orient. Kniga 2. Moscow: Nauka. 1988. Pp.103-222.

Moriyasu T. Uiguru do Tibeto no hokutai sodansen oebi sono ata no Seyiki tse sei ni tsukute (The war of Uyghurs against Tibetans for Beiting and following situation in the Western region). Toyo gakuho. 1973. Vol.55, no.4, pp.60-87.

Munkuyev N. Meng-da bei-lu (Full Description of Mongol-Tatars). Moscow: Nauka. 1975. 286 р.

Xin Tang shu (New History of Tang Dynasty). Comp. by Оu Yangxiu. Beijing: Zhonghua shuju. 1986.

Suraganova Z., Burbaeva S., Tolegenuly K. The Medieval Settlement of Bozok: From a Cult Center to a Cultural Manifesto of Steppe Eurasia. Gumilyov Journal of History. 2026. Vol.155, no.2, рр.13-33. https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-155-2-13-33

Suprunenko G.P. Nekotoriye istochniki po drevnei istorii kyrgyzov. In: History and culture of China. Moscow: Nauka. 1974. Pр.236-248.

Taskin V.S. Materiali po istoriyi syunnu (po kitaiskim istochnikam). Vyp. I. Moscow: Nauka. 1968. 176 р.

Taskin V.S. Materiali po istorii drevnikh narodov gruppy dunghu. Moscow: Nauka. 1984. 486 р.

Taskin V.S. (transl.) Materiali po istorii kochevykh narodov v Kitae III-V cc. V 4 vyp. Vyp I. Syunnu. Per. s kit., predisl. i comment. V.S. Taskina. Moscow: Nauka. 1989. 288 p.

Taskin V.S. (transl.) Materiali po istorii kochevykh narodov v Kitae III-V cc. V 4 vyp. Vyp. 2. Jie. Per. s kit., predisl. i comment. V.S. Taskina. Moscow: Nauka. 1991. 256 p.

Taskin V.S. (transl.) Materiali po istorii kochevykh narodov v Kitae III-V cc. V 4 vyp. Vyp III. Mujuny. Per. s kit., predisl. i comment. V.S. Taskina. Moscow: Nauka. 1992. 432 p.

Taskin V.S. (transl.) Materiali po istorii kochevykh narodov v Kitae III-V cc. V 4 vyp. Vyp IV. Di i chiany. Per. s kit., predisl. i comment. V.S. Taskina. Moscow: Vostochnaya literatura. 2012. 496 p.

Tulibayeva Zh. Historical Connections Between the Kazakhs and the Uzbek Khanates in the 18th Century, According to the Works of Central Asian Authors of the Modern Period. Gumilyov Journal of History, 2026. Vol.154, no.1, pp.178-94, https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-178-194

Flug K.K. Istoriya kitaiskoi pechatnoi knigi sunskoi epohi X-XIII vv. Мoscow-Leningrad: Nauka. 1959. 399 p.

Khrapachevskiy R.P. Zolotaya Orda v istochnikakh. T.3. Kitaiskiye i mongolskiye istochniki. Мoscow: Publ. TSIVOI. 336 p.

Khrapachevskiy R.P. “Annali Hubilaya”, glavniy istichnik po istorii pravleniya pervogo imperatora dinastii Yuan. Мoscow: Publ. TSIVOI. 2019. 746 p.

Hu Hung. Huihu ge zho wangzi zangdi zhang du yuan kao (Preliminary study of the inscription of the Uyghur prince Kara Chor). Tang yanju. 2013. No.69, pp.487-497.

Zizhi tongjian (General mirror helping governance). Comp. by Sima Guang. Beijing: Zhonghua shuju. 1956.

Jiu Tang shu (Old history of the Tang Dynasty). Comp. by Liu Xu. Shanghai: series “Sibu congkan”. 1936.

Cen Zhongmian. Tujue ji shi (Materials on the History of the Turks). T. 1-2. Beijing: Zhonghua shuju. 1958a. 1136 p.

Cen Zhongmian. Xi tujue ji shi (Materials on the History of Western Turks). Beijing: Zhonghua shuju. 1958b. 256 p.

Cifu yuangui (Treasury of ancient wisdom). Comp. by Wang Qin-juo. Beijing: Zhonghua shuju. 1936.

Yan Lugong wenji (Collection of works by Yan Zhenqing). Comp. by Yan Zhenqing. Beijing. 1956. 7а-10а.