Музейлердің кеңестік үлгісінен қазіргі қазақстандық үлгіге көшу: тарихи-мәдени талдау
Ғылыми мақала
Қаралымдар: 29 / PDF жүктеулері: 21 / PDF жүктеулері: 3DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-01.02.2026-2Түйін сөздер:
мұражайлар, естелік, мәдениеттілік, сәйкестік, реформа, идеология, өкілдік, егемендік, көрмелер, цифрландыру, рефлексияАңдатпа
Мақала посткеңестік кезеңдегі Қазақстанның мұражай саласының трансформациясын тарихи-мәдени талдауға арналған. Зерттеу идеологиялық бейнелеуге және орталықтандырылған басқаруға бағдарланған мұражайлардың кеңестік моделінен мәдени есте сақтау, бірегейлік және қоғамдық Тарих институты ретінде қазіргі қазақстандық мұражайға көшудің негізгі кезеңдерін анықтауға бағытталған. Алғаш рет бірыңғай тәсіл шеңберінде 1991 жылдан бері орын алған институционалдық, мазмұнды және тұжырымдамалық өзгерістер талданды, сондай-ақ тәуелсіздік жағдайында жаңа мұражай парадигмасының қалыптасуына әсер еткен факторлар белгіленді. Мақалада мемлекеттік органдарға бағынатын және идеологиялық бақылау құралы ретінде қолданылатын қатаң орталықтандырылған жүйе болған кеңестік мұражайларға сипаттама берілген. Олардың негізгі қызметі партия желісіне сәйкес келетін ресми тарихи нұсқаны тарату болды. Тарихи оқиғалар таптық күрестің, социалистік құрылыстың және героікке табынудың объективі арқылы, әсіресе революцияға, азаматтық және Ұлы Отан соғыстарына қатысты болды. Зерттеудегі басты орындардың бірі-тарихи жадыны бейнелеу мәселесі: 1932-1933 жылдардағы ашаршылық, сталиндік қуғын-сүргін, Алаш қозғалысы, этникалық азшылықтарды депортациялау сияқты тақырыптарға деген көзқарас қалай өзгерді. Бұл оқиғалар бұрын маргиналданған немесе үнсіз болған, бірақ бүгінде ұлттық сана мен мәдени егемендік объективі арқылы қайта ойластырылған мұражай әңгімесінің бөлігі болып табылады. Зерттеу көрсеткендей, бүгінде мұражайлар артефактілер қоймасы ретінде ғана емес, сонымен бірге рефлексия мен өткенмен диалог кеңістігі ретінде қарастырылуда. Сонымен қатар, олар ұрпақтар арасындағы байланыстырушы жіпті қамтамасыз ететін білім беру, коммуникация және мемориалдық функцияларды орындайды. Олардың қызметі өткеннің қаһармандық және қайғылы беттерін сыни тұрғыдан түсінуге негізделген тұрақты Тарихи мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді. Мұражай практикасы арқылы травматикалық тәжірибесі бар ұжымдық жұмыс жүзеге асырылады, бұл әсіресе шоғырландыруға ұмтылатын көпұлтты қоғам жағдайында өте маңызды. Мақалада сондай-ақ мұражай саласының заманауи сын-қатерлері: қаржыландыру тапшылығы, институционалдық тұрақсыздық, білікті кадрлардың жетіспеушілігі, цифрландыру және кураторлық практика саласындағы халықаралық стандарттардан артта қалуы егжей-тегжейлі баяндалады. Мемлекеттік саясаттың, оның ішінде «Рухани жаңғыру» және «Ұлы Дала Елі» бастамалары мұражай инфрақұрылымы мен семантикалық күн тәртібін жаңарту әрекеттері ретінде қарастырылуда. Зерттеудің ғылыми жаңалығы-мұражайдың контексі арқылы сәйкестілік, есте сақтау және мәдени трансформация мәселелерін жүйелі түрде қою. Жұмыс тарихшыларға, мәдениеттанушыларға, мұражай ғалымдарына және посткеңестік кеңістіктегі гуманитарлық саясат мамандарына пайдалы болуы мүмкін.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Assanova D., Zhanguttin B. Women’s Museums in Kazakhstan: Prospects in the New Digital Age. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13500775.2020.1743063. Data obrashcheniia 15.07.2025.
Bennett T. The Birth of the Museum: History, Theory, Politics. Routledge. England. 1995. 244 p.
Clifford J. Routes: Travel and Translation in the Late Twentieth Century. Amazon. USA. 1997. 416 p.
Hooper-Greenhill E. Museums and the Interpretation of Visual Culture. Routledge. England. 1992. 216 p.
Hooper-Greenhill E. Museums and the Shaping of Knowledge. Routledge. England. 1995. 244 p.
Huyssen A. Present Pasts: Urban Palimpsests and the Politics of Memory. Amazon. USA. 2003. 192 p. DOI: https://doi.org/10.1515/9781503620308
Kreps C. Liberating Culture: Cross-Cultural Perspectives on Museums, Curation and Heritage Preservation. Routledge. England. 2007. 208 p.
Macdonald Sh. A Companion to Museum Studies. Wiley-Blackwell. USA. 2006. 592 p. DOI: https://doi.org/10.1111/b.9781405108393.2006.00001.x
Macdonald Sh. Memorylands: Heritage and Identity in Europe Today. Routledge. England. 2013. 320 p.
Satubaldin A., Sakhiyeva K. The Museum System of Modern Kazakhstan: Classification and Typology of Museums. Muzeológia a kultúrne dedičstvo. 2021. No.9, pp.79-89. DOI: https://doi.org/10.46284/mkd.2021.9.2.5
Dzhumataeva D. Perspektivnye napravlenija v proektirovanii sovremennyh muzeev iskusstv. In: Sejfullinskie chtenija – 9: a new vector for the development of higher education and science. Materials of the Republican scientific-theoretical conference, held on the 1st day of the First President of the Republic of Kazakhstan. Astana. 2013. T.2, р.1, рp.120-121.
Dujsenova N., Smagulov B. Nekotorye aspekty razvitija muzejnoj sfery v Kazahstane v 1930-h – 1950-h gg. Asian Journal "Steppe Panorama". 2022. No.3(31), pp.70-80. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_31_3_70-80 DOI: https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_31_3_70-80
Kapyshev A., Iskakov K. Osnovnye jetapy razvitija muzeev Kazahstana v period nezavisimosti. Science and Reality. 2021. No.1(5), pp.132-136.
Morozov I., Sleptsova I. S pristrastiem vgljadyvajas' v proshloe: «ad» i «raj» sovetskoj jepohi v sovremennyh muzejnyh narrativah. Journal of Sociology and Social Anthropology, 2020. No.23(5), pp.195-224.
Postanovlenie Pravitel'stva Respubliki Kazahstan «O sozdanii Respublikanskogo gosudarstvennogo predprijatija «Ғylym ordasy». No.84, at 11.02.2010.
Rusakov V., Rusakova O. Infrastruktura novoj politiki nacional'noj pamjati na postsovetskom prostranstve. K postanovke problemy. Scientific journal "Discourse-Pi". 2020. No.2(39), pp.27-47. https://doi.org/10.24411/1817-9568-2020-10202
Satubaldin A. Muzejnyj mir Kazahstana: osnovnye napravlenija dejatel'nosti. Bulletin of the Kemerovo State University of Culture and Arts. 2020. No.52, pp.120-129.
Semjonov P. Razvitie muzejnoj sfery v Sovetskij period (1917-1991). Eurasian Scientific Association. 2020. No.5-7(63), pp.551-554.
Fajzullina G. Muzeologija kak nauka: kazahstanskie realii. Journal of history. 2020. No.1(96), pp.126-136. DOI: https://doi.org/10.26577/JH.2020.v96.i1.16
Sherstennikova E. Formy muzejnoj kommunikacii v MAJe ‒ IJe AN SSSR v pervoj polovine XX veka. Kunstkamera. 2022. No.3(17), pp.98-109. https://doi.org/10.31250/2618-8619-2022-3(17)-98-109 DOI: https://doi.org/10.31250/2618-8619-2022-3(17)-98-109
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Е. Ибраев, Г. Нұрушева
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
