Көне түркілердің «урунгу» типті әскери туы

Ғылыми мақала

Қаралымдар: 18 / PDF жүктеулері: 21 / PDF жүктеулері: 4

Авторлар

К. Ахметжан Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институты, Астана, Қазақстан Автор https://orcid.org/0009-0007-9404-4758

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-01.02.2026-1

Түйін сөздер:

әскери атрибутика, жауынгерлік ту, хоругвь, «урунгу» туы, әскери рәміздер жүйесі, әскери штандарт

Жүктеп алу PDF файлын жүктеп алу

Аңдатпа

Мақалада ежелгі түркілердің әскери рәміздерінің ерекше түрі ретінде «урунгу» туы (хоругвь) зерттеледі. Әскери тудың бұл нұсқасында оның желегі сабына көлденең таяқша арқылы горизонталь бекітілген. Мұндай тулардың әртүрлі бейнелерін көне түркі өнер ескерткіштерінде жиі кездестіруге болады. Ежелгі түріктердің әскери атрибутикасының осы түрінің ерекшеліктері осы уақытқа дейін ғылыми еңбектерде мүлде қарастырылмай келді, бұл орта ғасырдағы көшпелілердің әскери рәміздері жүйесін зерделеу үшін осы тақырыптың өзектілігін көрсетеді. Сондықтан көне түркі кезеңінде әскери тудың осы түрінің қолданылуын саралау зерттеудің мақсаты ретінде алынды. Зерттеу нысаны ретінде түрлі кезеңдерде көшпелі түркі-моңғол халықтары пайдаланған «урунгу» туының нақты түрлері мен пішіндері қарастырылған. Өкінішке орай, түркі кезеңіндегі «урунгу» туының бізге жеткен заттық нұсқалары жоқ. Жазба деректердің мәліметтері де өте аз. Сол себепті бұл тақырыпты зерттеу үшін пайдаланылған дереккөздердің негізі ‒ бейнелік материалдар, ең алдымен түріктердің өздерінің және басқа түркі тілдес тайпалардың өнер ескерткіштері, сондай-ақ басқа шығыс және батыс халықтарының осыған ұқсас әскери және діни туларының бейнелері. Бейнелік материалдардың қолданылған түрлері: тастағы суреттер; тамдар қабырғаларындағы графиттилер; геральдика, нумизматика материалдары және архитектуралық ғимараттардағы әртүрлі сипаттағы қабырға нақыштары. Қосымша дереккөздер ретінде жазба ескерткіштердің мәліметтері, түрлі археологиялық және заттық артефактілер қолданылды. Жұмыс барысында әртүрлі авторлардың ортағасырлық көшпелілердің осы тудың бейнелері бар тастағы суреттеріне арналған ғылыми зерттеулері мен түрлі ғылыми басылымдарда жарияланған еңбектері де пайдаланылды. Әскери символиканың осы түрінің қызметін, нақтылы формаларын мен конструкцияларын анықтау үшін, басқа халықтардың осындай әскери белгілеріне қатысты мәліметтерге де сүйендік. Зерттеуге тарих және өнертану ғылымының жалпы және арнаулы әдістемелері негіз болды. Ұқсас үлгілермен, аналогтық деректік материалдармен салыстыра және салғастыра зерттеу көне түркілік әскери символиканың қарастырылып отырған түрінің басқа рәміздермен ортақ сипаттарын, олардан айырмашылықтарын және өзіндік ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді. «Урунгу» туының бейнелерін сыртқы белгілерінің ортақтығы негізінде жекелеген типтерге реттеу және талдау процедурасына типологиялық жіктеу әдісі арқау болды. Әртүрлі дереккөздерден алынған барлық мәліметтерді осылайша тереңдеп талдау барысында зерттеуде көшпелілердің әскери символикасының осы түрінің бірнеше типтері мен формалары қалпына келтіріліп, оның таралу аймақтары мен қолданылу тарихы қарастырылады. Бұл әскери рәміз түрлі қызмет атқарды: билеушінің жеке штандарты, киелі әскери ту, қағанның тарапынан әскербасыларға жауынгерлік қызметі үшін берілетін ерекше айыру белгісі және осындай әскери жетекшілердің лауазымдық белгісі ретінде қолданылды. Зерттеу нәтижелері көшпелілердің әскери рәміздер жүйесі туралы түсінігімізді кеңейтіп, оның қолдану ерекшелігін тануға мүмкіндік береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

К. Ахметжан, Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институты, Астана, Қазақстан

тарих ғылымдарының кандидаты, жетекші ғылыми қызметкері

Әдебиеттер тізімі

Casamayor-Monreal M. La vexilología religiosa. Emblemata. 2013. Vol.19, pp.111–164.

Culture and art. https://culture-art.ru/прикладное-искусство-армении/. Дата обращения 01.02.2025.

Die Reliefs der Traianssäule. Herausgegeben und historisch erklärt von Conrad Cichorius; gedruckt mit Unterstützung des Könighlich Sächsischen Ministeriums des Cultus und Öffentlichen Unterrichts. Erster Tafelband. Reliefs des ersten dakischen Krieges. Berlin: Verlag von Georg Reimer. 1896.

Długosz J. Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 2009. Ks.7–8. https://vk.com/wall-76284785_11399. Дата обращения 12.05.2024.

Getty Images. https://www.gettyimages.fr/photos/gonfalon. Дата обращения 04.08.2024.

Grünwedel A. Alt-Kutscha: archäologische und religionsgeschichtliche Forschungen an Tempera-Gemälden aus buddhistischen Höhlen der ersten acht Jahrhunderte nach Christi Geburt. Berlin: Otto Elsner Verlagsgesellschaft. 1920. NII «Digital Silk Road». Toyo Bunko. doi:10.20676/00000192.

Istwánovits E., Kulcsár V. Sarmatians through the eyes of strangers. The sarmatian warrior. International connections of the Barbarians of the Carpathian Basin in the 1st-5th centuries A.D. Proceedings of the international conference held in 1999 in Aszód and Nyíregyháza. Aszód – Nyíregyháza. 2001. Pp.139-169.

Mesbah B. Configuring the Roots of Zahak Myth according to the Elamites Cylinder Seals (3rd Millennium BC.). Bagh-e-Nazar. 2018. Vol.14, no.56, pр.41-52. https://www.researchgate.net/profile/Bagh-E-Nazar/publication/325416900. Дата обращения 01.05.2025.

Ramštedt G. Kalmückisches Wörterbuch. Helsinki: Suomakais-Ugrilainen Seura. 1935. 560 р.

von. Le Coq A. Bilderatlas zur Kunst und Kulturgeschichte Mittel-Asiens. Berlin. 1925. https://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B6-1/V-1/. Дата обращения 04.08.2024.

Winder M. Catalogue of Tibetan manuscripts and xylographs, and catalogue of thankas, banners and other paintings and drawings in the Library of the Wellcome Institute for the History of Medicine. London: The Wellcome Institute for the History of Medicine. 1989. Рp.112. 12 color plates.

无声史诗：平定西域献俘礼图卷 (Silent Epic: Scroll Painting of the Ceremony of Presenting Captives after the Pacification of the Western Regions) https://history.ifeng.com/c/861rbxZdySk. Дата обращения 21.02.2025.

Арийский символ и знамя. Государственный штандарт древнего Ирана. 2024. https://maximus101.livejournal.com/207620.html. Дата обращения 01.02.2025.

Ахметжан К. Военная символика древних тюрков (по изобразительным источникам). Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Исторические науки. Философия. Религиоведение. 2024. Т.149, no.4, с.63-87. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2024-149-4-63-87. DOI: https://doi.org/10.32523/2616-7255-2024-149-4-63-87

Бейхайм В. Энциклопедия оружия. Санкт-Петербург: Изд-во: Санкт-Петербург оркестр. 1995. 576 с.

Бобров-Сосновский Д. Цари Бактрии и Индо-Бактрии. Монеты Греции: от архаики до провинции. 2019. https://www.coins.msk.ru/index.php/stati-i-materialy/monety-gretsii/59. Дата обращения 04.08.2024.

Бойцов М. Вексиллологические традиции средневековой Европы. Signum. Центр гербоведческих и генеалогических исследований. Институт всеобщей истории РАН. Москва: ИВИ РАН. 2013. Вып.7. С.14-75.

Вейс Г. История культуры народов мира. Расцвет Византии: Арабские завоевания. Москва: Изд-во: Эксмо. 2006. 144 с.

«Вексиллография». https://www.vexillographia.ru/russia/empirar9.htm#a1800. Дата обращения 04.08.2024.

Гаврилов А. Хоругвь у славян и прагерманское «khrungo». Ученые записки Новгородского государственного университета имени Ярослава Мудрого. 2020. No.7(32), с.1-6. https://doi.org/10.34680/2411-7951.

Гайдукевич В. Боспорское царство. Академия наук СССР, Институт истории материальной культуры им. Н.Я. Марра. Москва-Ленинград: Изд-во Академии наук СССР. 1949. 624 с.

Даль В. Толковый словарь живого великорусского языка: (в 4 ч.). 3-е изд., испр. и знач. доп., под ред. (и с предисл.) проф. И.А. Бодуэна-де-Куртенэ. Санкт-Петербург-Москва: Издание т-ва М.О. Вольф. 1909. Т.4 (С–V). 1619, ХІІ с.

Дворянские роды Российской империи. Т.2. Князья. Санкт-Петербург: Изд-во Вести. 1995. 264 с.

Дмитриев С. Знаменный комплекс в военно-политической культуре средневековых кочевников Центральной Азии (некоторые вопросы терминологии и морфологии). Военно-исторический журнал «PARA BELLVM». Санкт-Петербург. 2002. No.14, с.47–66. http://www. parabellum.vzmakh.ru/n14_s4.shtml. Дата обращения 04.08.2024.

Дмитриев С. Знамя в военно-политической культуре тюрко-монгольских кочевников. Журнал социологии и социальной антропологии. Санкт-Петербург. 2001. Т.IV, no.4, с.89–102.

Древнетюркский словарь. Под ред. Насилова Д., Кормушина И. и др.; сост. Боровкова Т., Дмитриева Л., Зырин А., Кормушин И. и др. 2-е изд., пересмотр. Астана: Ғылым. 2016. 760 с.

Знамена и штандарты полков, батальонов Россиийской армии. Сайт «Вексиллография». https:// www.vexillographia.ru/russia/rarmy097.htm Дата обращения 04.08.2024.

Иванов К. Флаги государств мира. Москва: Транспорт. 1971. 229 с. ил.

Коннолли П. Греция и Рим. Энциклопедия военной истории. Москва: Эксмо-Пресс. 2000. 320 с.

Кормушин И. Тюркские енисейские эпитафии. Тексты и исследования. Москва: Наука. 1997. 303 с.

Кормушин И. Тюркские енисейские эпитафии: грамматика, текстология. Отв. ред. Насилов Д. Институт языкознания РАН. Москва: Наука. 2008. 342 с.

Кызласов Л. Новый памятник Енисейской письменности. Советская этнография. Москва: Наука. 1965. No.2, с.104–113.

Қазақстан тарихы туралы түркі деректем, елері. Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Енисей, Талас). Алматы: Дайк-Пресс. 2005. Т.ІІ. 252 с. + 144 с.

Максимова А., Ермолаева А., Марьяшев А. Наскальные изображения урочища Тамгалы. Альбом. Алма-Ата: Өнер. 1985. 144 с.

Маргулан А. Сочинения в 14 т. В: Т.3. Петроглифы Сарыарки. Гравюры с изображением вольчьего тотема. Т.4. Каменные изваяния Улытау. Алматы: Дайк-Пресс. 2003. 50 с. + вкл. 246 с.

Марцеллин А. Римская история. Перевод с латинского Ю. Кулаковского, А. Сонни. Москва: АСТ; Ладомир. 2005. 631 с.

Марьяшев А., Рогожинский А. Наскальные изображения в горах Ешкиолмес. Алма-Ата: Гылым. 1991. 80 с. 2 л.ил.

Материалы по истории русских одежд и обстановки жизни народной, издаваемые по Высочайшему соизволению К. Прохоровым. Санкт Петербург: Типография императорской Академии наук. 1881. Вып.I. 86 с. 72 л. ил.

Медоев А. Гравюры на скалах. Сары-Арка. Мангышлак. Алма-Ата: Жалын. 1979. Ч.1. 174 с. ил.

Мелиоранский П. Турецкие элементы в языке «Слова о полку Игореве». Известия отделения русского языка и словесности» (ИОРЯС). Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук. 1902. Т.7. Кн.2. С.273–302.

Менгес К. Восточные элементы в «Слове о полку Игореве». Ленинград: Наука. Ленинградское отделение. 1979. 268 с.

Меховский М. Трактат о двух Сарматиях. Введ., пер. и коммент. С. Аннинского. Предисл. Б. Грекова. Институт истории Академия наук СССР. Москва-Ленинград: Тип. им. Володарского. 1936. 288 с.

Мухарева А., Мунхбаяр Ч., Сухбаатар Б. Наскальные изображения Дэрстийн хутул в Монголии. Учёные записки музея-заповедника «Томская Писаница». Кемерово. 2018. Вып.8. С.67-76.

Нефедкин А. Военное дело сарматов и алан (по данным античных источников). Санкт-Петербург: Филологический факультет Санкт- Петербургского ГУ. 2011. 304 с.

Окладников А. Конь и знамя на ленских писаницах. Тюркологический сборник. І. Москва-Ленинград: Издательство академии наук СССР. 1951. С.143–155.

Окладников А., Запорожская В. Ленские писаницы. Наскальные рисунки у деревни Шишкино. Москва-Ленинград: Издательство Академии наук СССР. 1959. 200 с. с. табл.

Поппе Н. О тюркских лексических заимствованиях в «Слове о полку Игореве» и «Задонщине». Труды Отдела древнерусской литературы. Санкт-Петербург. 2004. Т.LV. С.153-161.

Руденко С. Культура хуннов и Ноинулинские курганы. Москва-Ленинград: Изд-во АН СССР. 1962. 206 с.