Конструирование образа мусульманской женщины на страницах газеты "Терджиман" 1883-1890гг.: Научная статья

С. Сабыр

doi:10.32523/cgd6pw35

Авторлар

С. Сабыр әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан Автор https://orcid.org/0009-0003-7311-4391

DOI:

https://doi.org/10.32523/cgd6pw35

Түйін сөздер:

мұсылман әйелі , жәдидшілдік, Исмаил Гаспринский, “Терджиман”, әйел бейнесі, гендерлік тарих, шариғат, әйел агенттігі

Аңдатпа

Мақалада Исмаил Гаспринскийдің публицистикасында мұсылман әйелі бейнесінің тұтас талдауының болмауы мәселесі қарастырылады. И.Гаспринский 1883 жылы Бахчисарайда “Терджиман” газетін шығара бастаған. Оның ағартушылық, баспа және реформаторлық қызметіне арналған көптеген еңбектерге қарамастан, “әйелдер мәселесі” жеке зерттеу тақырыбына айналмады, ал 1883-1890 жылдардағы мақалаларды жүйелі түрде зерттеу жүргізілмеді. Тақырыптың өзектілігі И. Гаспринскийдің 1887-1890 жылдардағы публицистикалық мұрасының басым бөлігі орыс тілінде ғылыми айналымға тек 2019 жылы енгізілгендігімен анықталады. Бұл оның талдауына жәдидшіліктің гендерлік саясатын түсіну үшін ерекше мән береді және жәдидтік дискурс шеңберінде әйелдер мәселесін зерттеудің жаңа мүмкіндіктерін ашады. Талдаудың негізгі ұғымы ретінде бейнені құрастыру-яғни “Терджиман” газетінің мақалалары, жазбалары мен фельетондары арқылы дәстүрлі стереотиптерден де, батыстық үлгілерден де өзгеше әйел субъектілігінің жаңа моделінің қалай қалыптасқаны алынады. Мақаланың мақсаты И. Гаспринскийдің 1883-1890 жылдары “Терджиман” газеті беттерінде саналы түрде қалыптастырған мұсылман әйелінің тұтас бейнесін қайта жаңғырту. Зерттеудің методологиялық негізін дискурс-талдау, мазмұн-талдау, Нира Юваль-Дэвистің гендерлік тәсілі, сондай-ақ И.Гаспринскийдің публицистикасын қазақтың “Дала уалаяты” газетінің материалдарымен салыстыруға мүмкіндік беретін салыстырмалы әдіс құрайды. Дискурс-талдау негізгі мағыналық қарама-қайшылықтарды, мысалы “дәстүр мен жабықтықты”-“білім мен дербестікке” қарсы қоюды, сондай-ақ И. Гаспринскийдің шариғатқа жүгіну арқылы әйел құқықтарын негіздеу тәсілдерін анықтауға мүмкіндік береді. Мазмұн-талдау мақалаларды үш негізгі категорияға:діни-құқықтық,әлеуметтік-демографиялық және нақты мысалдарға негізделген бағыт бойынша бөлуге мүмкіндік береді. Нира Юваль-Дэвистің гендерлік теориясы аясында әйел бейнесі ұжымдық бірегейліктің символы ретінде түсініледі. Зерттеудің негізгі нәтижесі-И. Гаспринскийдің мұсылман әйелі бейнесін құрастыруда нені негізге алғанын қайта қарастыру. Ол әйелдерді босатудың батыстық үлгілерін көшірмеген, өзіндік бейнені ислам дәстүріне, әйелдің қоғам үшін практикалық пайдасына және нақты өмірлік оқиғаларға сүйене отырып жасағанын түсіну маңызды. Мұндай тәсіл “пассивті шығыс әйелі” стереотипінен бас тартуға және оны қоғамдық өмірдің белсенді қайраткері ретінде танытуға мүмкіндік береді. Мақала жәдид мерзімді баспасөзіндегі гендерлік аспектілерді зерделеудегі олқылықты толтырады және мерзімді баспасөздің дәстүрлі қоғамда әлеуметтік рөлдерді қайта қарау құралына айналғанын көрсетеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

С. Сабыр, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

докторант

Әдебиеттер тізімі

Khalid A. The politics of Muslim cultural reform: Jadidism in Central Asia. University of California Press. 1998. 335 p.

Kushenova G., Drozd R., Abdraimov Y. The issue of women’s equality in the intellectual legacy of Turkism: a historical cultural analysis (late 19th – early 20th century. Bulletin of the Karaganda university History Philosophy series. 2025. Vol.117, no.1, рр.7-22. https://doi.org/10.31489/2025hph1/7-22

Yuval-Davis N. Gender and Nation. London: SAGE. 2004. 157 p.

Akpınar Ya. Ismail Gaspirali, Selected Works. Intellectual Works. Istanbul: Ötüken. 2004. 422 p.

Abibullaeva E. Rol’ zhenshchiny v videnii Ismaila Gasprynskogo (perevod na russkiy yazyk ocherka I. Gasprynskogo “Zhenshchiny”). Crimean Historical Review. 2015. No.1, pp.216–231.

Abduramanova S.N. “Zhenskiy vopros” v ocherkakh “Kadynlar” i “Probleski kul’turnogo dvizheniya tatar” I. Gasprynskogo. Issues of Crimean Tatar Philology, History, and Culture. 2018. No.5, pp.207-211.

Alzhanov O. "Pechal'noe polozhenie sovremennoy kirgizskoy zhenshchiny". Kirgizskaya stepnaya gazeta: literaturnye obraztsy, 1888-1894. Ed. U. Subkhanberdina. Alma-Ata: Gylym. 1989. Pp.596-604.

Chubukchiyeva L.Z. Zhenskiy vopros v ideologii dzhadidizma. The echo of centuries. 2014. No.1(2), pp.44-51.

Davletshina L.Sh. Blagotvoritel’naya deyatel’nost’ musul’manskikh zhenshchin v obrazovatel’noy sfere. Scientific notes of Kazan State University. 2009. No.2(2), pp.106-110.

Dinnikova L.Sh. Problema zhenskoy emansipatsii v prosvetitel’skoy deyatel’nosti I. Gasprynskogo Culture and civilization. 2013. No.5-6, pp.9-18.

Gasprynskiy I. Polnoye sobraniye sochineniy: v 3 t. T. 2. Rannyaya publitsistika: 1879–1886 gg. Ed. R.S. Khakimov; comp. S.A. Seitmemetova. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2017. 384 p.

Gasprynskiy I. Dobroye delo. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2017a. Vol.2. Pp.322-323.

Gasprynskiy I. Izvestno, chto u musul’man brak predstavlyayet glavnym obrazom grazhdanskiy dogovor. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2017b.Vol.2. Pp.137-140.

Gasprynskiy I. Koye o chem. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2017c. Vol.2. Pp.213-215.

Gasprynskiy I. Polnoye sobraniye sochineniy: v 3 t. T. 3. Publitsistika: 1887–1890 gg. Ed. R.S. Khakimov; comp. S.A. Seitmemetova. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019. 560 p.

Gasprynskiy I. Bakhchisaray. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019a. Vol.3. Рp.50-52.

Gasprynskiy I. V nastoyashcheye vremya v Bakhchisaraye vremenno prebyvayet devitsa Raziye khanum. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjan of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019b. Vol.3.

Gasprynskiy I. Vsledstviye starinnykh obychayev i usloviy byta pokhishcheniya zhen i nevest. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019c.Vol.3. Рp.9-10.

Gasprynskiy I. Dopushcheniye na budushcheye vremya zhenshchin. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019d. Vol.3.

Gasprynskiy I. Musul’manskaya prostitutsiya. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019e. Vol.3. Pp.288-289.

Gasprynskiy I. Ob uravnenii nasledstvennykh prav zhenshchin i muzhchin. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019f. Vol.3. Рp.36-37.

Gasprynskiy I. Po uchebnomu delu. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019g. Vol.3. Pp.277-278.

Gasprynskiy I. Trud musul’manki. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019h. Vol.3. Рp.158-159.

Gasprynskiy I. Khansha Karabagskaya. Polnoye sobraniye sochineniy v 3 t. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2019i. Vol.3. Рp.382-383.

Hankevich V.Yu. Na sluzhbe pravde i prosveshcheniyu: Kratkiy bibliograficheskiy ocherk Ismaila Gasprynskogo (1851-1914). Simferopol: Dolya. 2001. 328 p.

Kerimov I.A. Gasprinsky’s “Janly” (Living) History: A Collection of Materials on the Crimean Tatar Language, Literature, and Culture (1883–1914). Simferopol: Tarpan. 1999. 408 p.

Kirgizskaya stepnaya gazeta: Chelovek, obshchestvo, priroda: 1888-1902. Ed.U. Subkhanberdina. M.O. Auezov Institute of Literature and Art. Almaty: Gylym. 1994. 814 p.

Kopeev, M.Zh. "Bayan-aul". Kirgizskaya stepnaya gazeta: Chelovek, obshchestvo, priroda: 1888-1902. Ed. U. Subkhanberdina. M.O. Auezov Institute of Literature and Art. Almaty: Gylym. 1994. Pp.118-122.

Kurkchi A. Ismail bey Gasprinsky. Druzhba narodov. 1991. No.12.

Osmanov Yu.B. Prosvetitel’ Vostoka Ismail Gasprynskiy. Simferopol: Business- Inform. 2014. 312 p.

Periodicheskiye izdaniya lichnoy biblioteki Ismaila Gasprynskogo v sobranii Bakhchisarayskogo muzeyazapovednika. Eds. Seitmemetova S.A., Abibullaeva E.E. Simferopol: DOLY. 2015. 176 p.

Seitmemetova S.A. Rannee tvorchestvo Ismaila Gasprinskogo: pervye shagi v publitsistike (1879-1886 gg.). Intr. I. Gasprinsky Polnoe sobranie sochinenii v 3 t. T. 2. Rannyaya publitsistika: 1879-1886 gg. Kazan; Simferopol: Institute of History named after Sh. Marjani of the Tatarstan Academy of Sciences. 2017. Pp.3-28.

Tikhonova N.E. Ismail Gasprynskiy i yego protivoyevraziyskiye idei: Dissertation for Master of Arts. Saint Petersburg. 2016. 111 p.