К вопросу о итогах перевыборов советов в 1927 году по Казакской АССР: Научная статья

М. Изгуттинов; Х. Маслов

doi:10.32523/3080-129X-2026-154-1-119-137

Авторлар

М. Изгуттинов Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан Автор https://orcid.org/0009-0006-6919-6605
Х. Маслов Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан Автор https://orcid.org/0000-0003-2027-0078

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-119-137

Түйін сөздер:

Қазақ АКСР-і, сайлау науқаны, архивтік құжаттар, сайлау құқығынан айырылған тұлғалар, сайлау, нұсқаулық

Аңдатпа

Авторлық зерттеудің өзектілігі кеңестік сайлау жүйесінің және кеңестік мемлекеттік билік аппаратының қалыптасуы туралы тарихи танымды қалыптастырумен айқындалады. Сайлау жүйесінің тарихнамасы жарияланған мақалаларда, монографияларда және қорғалған диссертациялық зерттеулерде көрініс тапқан елеулі ғылыми тәжірибеге ие. Бұл тақырып Қазақстанда да белсенді түрде зерттеліп келеді. Белгілі бір сын пікірлерге қарамастан, кеңестік сайлау жүйесіндегі халық билігі қағидаты жоғарыдан енгізілген мемлекеттік демократияның саяси платформасына айналғанын атап өтуге болады. Мәселенің пікірталастылығы РКФСР көлемінде және одақтық жүйенің құрамдас бөлігі ретінде Қазақ АКСР-інде қалыптасқан сайлау жүйесінің шын мәнінде халықтық өзін-өзі басқару элементтерін қамтыды ма деген сауалмен байланысты. Мақаланың негізгі мәселесі мен ғылыми жаңалығы 1926-1927 жылдардағы сайлау науқанын Қазақстан Республикасы Президентінің Архивінен анықталып, ғылыми айналымға алғаш рет енгізіліп отырған архивтік құжат негізінде талдау болып табылады.. Ұсынылған құжаттың мазмұны мен авторлардың ғылыми-зерттеушілік талдауы деректерді салыстыру арқылы билік пен халық сайлаушылары арасындағы көпсатылы өзара қатынастарды, құжаттағы жекелеген фрагменттерді растайтын немесе жоққа шығаратын мәліметтер аясында ашып көрсетеді. Мақалада Қазақ АКСР-індегі 1926-1927 жылдардағы сайлау науқаны 1926 жылғы 4 қарашада БОАК Президиумы бекіткен сайлау туралы нұсқаулықты ескере отырып, кеңестік сайлау саясатының қатаңдануы контекстінде қарастырылады. 1925 жылғы құжатты алмастырған жаңа сайлау нұсқаулығы бақылаудың неғұрлым қатаң тетіктерін енгізді, соның ішінде сайлау құқығынан айырылатын тұлғалар санатын кеңейту (оның ішінде жалдамалы еңбекті пайдаланғаны үшін), «лишенецтер» тізімін жасау және сайлау құқығынан заңсыз айыруға шағымдану рәсімдерін нақтылау, сайлау комиссияларының рөлі мен маңызын арттыру, сондай-ақ сайлау жиналыстарының кворумына қойылатын талаптарды енгізу (дауыс беру құқығы барлардың кемінде 35%-ы). Анықталған архивтік құжат сайлау науқанын іске асырудың күнтізбелік жоспарының кезең-кезеңмен жүзеге асырылуын, сайлау комиссияларын қалыптастыруды, жергілікті жерлердегі сайлау комиссияларының қызметінің сипаты мен формаларын, соның ішінде үгіт-насихат жұмыстарын, жиналыстарды өткізуді, сайлау рәсімдерінің сақталуын, уәкілетті тұлғалар тарапынан жүргізілген міндетті бақылауды және анықталған заңбұзушылықтарға қатысты олардың әрекеттерін қайта жаңғыртады. 1926-1927 жылдардағы сайлаулардың нәтижелерінің бірі сайлау құқығынан айырылған тұлғалар санының артуы болды. Жарияланып отырған құжаттың бірегейлігі уәкілетті тұлғалардың есептерінде сайлау құқығынан айыру фактілеріне қатысты келтірілген көптеген мысалдардың болуымен айқындалады. Азаматтарды сайлау құқығынан жаппай айыру тек Сайлау туралы нұсқаулықтың талаптарымен ғана емес, сонымен қатар губерниялық, уездік, қалалық және ауылдық-селолық сайлау комиссиялары деңгейінде нұсқаулық тармақтарының жергілікті деңгейде өз бетінше түсіндіріліп, қолданылуымен де байланысты болды. Іс жүзінде барлық сайлау науқандары қарсаңында және сайлау барысында ауылдарда руаралық қақтығыстар мен «таласовкалармен» қатар жүрді. Мақала мемлекеттік дереккөздер мен өңірлік ерекшеліктерді талдауды ұштастыратын вариативті-сыни тәсіл негізінде жазылған. Авторлық тарихнамалық шолу зерттеліп отырған мәселенің өзектілігін және оның тарихи қауымдастық үшін маңызын көрсетеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

М. Изгуттинов, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан

«Тарих» мамандығының 2 курс докторанты
Х. Маслов, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан

PhD, «Алаш» ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері

Әдебиеттер тізімі

Sailaubay Y., Zhanbossinova A. Kazakh nomads, social class transformations and Soviet power during the period of collectivization. Central Asian Survey. 2026. Vol.45(1). Рр.3-23. https://doi.org/10.1080/02634937.2024.2407967. Published online: 07 Nov 2024. DOI: https://doi.org/10.1080/02634937.2024.2407967

Ablazhey N., Zhanbossinova A. “Situatsiia stabilnaia»: vybory v sovety v Akmolinskoi gubernii 1926/1927 goda. Historical Courier. 2024. No.3, рр.64-91. http://istkurier.ru/data/2024/ISTKURIER-2024-1-05.pdf

Ablazhey N., Zhanbossinova A. Izbiratelnaia kampaniia i rodovoe protivostoianie v Kazakhskoi ASSR. Bulletin of St. Petersburg University. History. 2025. Vol.70(2), pp.421-444. https://doi. org/10.21638/spbu02.2025.20

Vybory v Sovety po RSFSR v 1927 g. The All-Russian Election Commission under the Presidium of the Central Executive Committee. Moscow: Iskra revolyutsii. 1928 98 p.

Itogi vyborov v gorsovet 1927 g. Moscow-Leningrad: Moskovsky Rabochy. 1928. 295 p.

Itogi vyborov v Sovety RSFSR v 1927 g. Moscow: Edition of the Central Election Commission, 1929, 75 p.

Kuchkin A. Sovetizatsiia kazakhskogo aula 1926-1929 gg. Questions of history. 1946. No.10. pp.3-23.

Salamatova M. Vybory v Sovetskoi Rossii: zakonodatelstvo i praktika realizatsii (1918-1936 gg.). Novosibirsk: NSUEU. 2016. 338 p.

Salamatova M. “Transformatsiia nauchnykh podkhodov v noveishei otechestvennoi istoriografii k izucheniiu stanovleniia sovetskoi izbiratelnoi sistemy”. Historical Courier.2025. No.1(39), pp.106-135.