XVII–XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығының сыртқы саясаты тарихының заманауи отандық тарихнамасы: Ғылыми мақала

О. Мұхатова

doi:10.32523/3080-129X-2026-156-3-161-178

Авторлар

О. Мұхатова Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты Автор

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-156-3-161-178

Түйін сөздер:

Қазақ хандығы, отандық тарихнама, сыртқы саясат, тарихнамалық шолу, тарихнамалық дерек, зерттеу

Аңдатпа

Мақалада XVII–XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығының сыртқы саясаты тарихы бойынша бірқатар тарихнамалық деректерді талдау нәтижесінде тақырыптың зерттелу деңгейі анықталады. Зерттеудің мақсаты – XVII–XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығының сыртқы саясаты тарихының қазіргі кезеңдегі отандық тарихнамасына шолу жасау. Ұзақ уақыт бойы Қазақ хандығының сыртқы саясаты тарихы арнайы зерттеу нысанына айнала қоймады. Тек соңғы жылдары қазақстандық тарихшылар бұл мәселеге назар аудара бастады. Тәуелсіздік жылдары отандық тарих ғылымында Қазақ хандығының алыс және жақын елдермен өзара қатынастары кеңестік кезеңмен салыстырғанда біршама тереңірек зерттеліп келеді. Еңбектердің қатары көбейіп қана қоймай, олардың деректік базасы кеңейді. «Мәдени мұра», «Архив – 2025» мемлекеттік бағдарламалары аясында жарияланған тарихи деректер ғылыми айналымға енгізілді. Шетелдік архив қорларында сақтаулы деректер анықталып, архив құжаттары мен материалдарының жинақтары шығарылды. Мәнжу тіліндегі дипломатиялық хаттар қазақ тіліне аударылып, оларға тарихи-деректанулық зерттеулер жүргізілді. Жаңа тарихи таным, методологиялық ұстанымдар бойынша тың ғылыми тұжырымдар жасалды. Тарихшылар тұжырымдарының шетелдік ғалымдардың пікірлерімен үндес болып жататын тұстары да байқалады. Дегенмен отандық зерттеушілер мәселені ұлттық мүддеде, заманауи зерттеу әдістері тұрғысынан зерделеуде. Зерттеулерде көрсетілген кезеңдегі Қазақ елінің Орталық Азия, Ресей мемлекеттерімен, башқұрт, қырғыз, жоңғар қатынастары, Әбілқайыр, Абылай, Уәли хандар мен сұлтандардың сыртқы саясаты көрініс тапты. Тәуелсіздік кезеңінде тарихшылар қазақ-орыс, қазақ-өзбек, қазақ-жоңғар байланыстарын қарастырған. Сол себепті тарихнамадан осы қатынастар зерделенген еңбектерге басымдылық берілген. Қазақстандық тарих ғылымында XVII–XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығының сыртқы саясаты тарихының тарихнамасы талданбаған. Мұның себебін отандық тарихнама ғылымының ұзақ уақыт бойы кенже қалуымен және Қазақ хандығы, оның сыртқы байланыстарын зерттеушілердің ұлтшылдарға жатқызылуымен, тарихшылардың күрделі саяси мәселелерді айналып өтуімен түсіндіруге болады. Қазақ хандығының сыртқы саясаты тарихы бойынша деректердің мардымсыздығы да мәселені зерделеуде қол байлау болғаны жасырын емес. Тек соңғы уақыттарда ғана бұрын-соңды беймәлім болып келген тарихи деректер анықталуда. Солардың негізінде жаңа тарихи таным бағытында дайындалған зерттеулер жарық көруде. Тарихнамалық шолу Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастарын тың деректер бойынша терең әрі кешенді түрде зерделеу қажеттілігін анықтады. Қазақ-түрік, қазақ-парсы, қазақ-қытай, қазақ-әзербайжан байланыстарын бұрын-соңды ғылыми айналымға енгізілмеген архив құжаттары негізінде зерделеу ғылым үшін маңызды екендігі дәйектелді. Сондай-ақ қазіргі Қазақстан Республикасының көпвекторлы сыртқы саясатын ары қарай ұтымды жүргізу үшін оның өткен уақыттардағы тәжірибесін зерттеудің қажеттілігі анықталды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

О. Мұхатова, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты

тарих ғылымдарының докторы, профессор, бас ғылыми қызметкер

Әдебиеттер тізімі

Daş M., Ospanova A. Osmanli devleti ile Kazak hanligi arasindaki siyasi iliskiler (XVIII. yy.). (Politicheskie otnoşenia mejdu Osmanskim gosudarstvom i Kazahskim hanstvom (XVIII vek). Journal of thе Faculty of Letters, Dokuz Eylül University. 2019. Vol.6, no2, pp.380-401. https://izlik.org/JA62RM82FB

Saguchi Т. A study of the social history of East Turkestan in the 18th-19th centuries. Tokyo: Yoshikawa Kōbunkan Publ. 1963. 775 p.

Abdilashimuly D. Eldik fenomen: Kazakh khandygynyn Cin patshalygyna joldagan biregei diplomaticheskiy kujatlary turally taryhy‑derektanulyk zertteu. Tokyo: Fuchu, Tokyo overseas University of Lan guages, Institute for the study of Asian and African languages and culture. 2025. 452 p.

Abylai hannyn irgeles memleketter jane korshi halyktarmen karym‑katynasy. (Otnoşenia Abylai-hana s sosednimi gosudarstvami i narodami). J. Oshan, Z. Kabyldinov, A. Absadyk, O. Kuangbai t.b. Almaty: IP Madiyar. 2023. 296 p.

Abuev K.K. Sibirskoe hanstvo v kontekste kazahsko-ruskih otnoşeni. Kokshetau: KSU named after Sh. Ualikhanov Publ. 2016. 184 p.

Abuseitova M.К. Kazahstan i Centralnaya Aziya v XV–XVII vekah: istoriya, politika, diplomatiya. Second ed., supplemented. Almaty: Dyke-Press Publ. 2002. 288 p.

Allworth E. Rossiia: proryv na Vostok. Politicheskie interesy v Srednei Azii. Translated from English by L.A. Igorevsky. Moscow: IP Lysenko. A.D. PRESS BOOK. RU. Publ. 2017. 382 p.

Asylguzhin R., Amantaev I., Sabitov Zh. Bashkirskoe vosstanie 1735-1740 gg. Skvoz prizmu bashkiro-kazakhskikh otnoshenii. Bylye Gody. 2025. Vol.20, no.3, pp.1105-1116.

Atygaev N. Kazakh khandygy taryh tolkynynda. Ocherkter. Almaty: Eltanym Publishing House. 2015. 384 p.

Atygaev N. Kazahskoe hanstvo: ocherki vneşnepoliticheskoi istorii XV-XVII vekov. Almaty: Eurasian Research Institute of the International Classification of Technical Sciences named after H. Yasawi Publ. 2023. 225 p.

Basin V. Rossiia i kazakhskie khanstva v XVІ-XVIII vv. (Kazakhstan v sisteme vneshnei politiki Rossiiskoi imperii). Alma Ata: Publishing house Science of the Kazakh SSR. 1971. 275 p.

Bykov A. Rosiskaia politika v Stepnyh oblastäh i transformasia kazahskogo obşestva (1731-1917 gg.). T.1. Moscow: IV RAN Publ. 2023. 464 p.

Jappasov J. XVI–XVIII gasyrlardagy kazakh‑orys karym‑katynastarynyn taryhnamasy. Almaty: Kazakh-University. 2019. 232 p.

Ezhenkhanuly B. Abylai han davuirindegi Kazakh‑Cin katynastary. TURAN Publ. House. 2025. 696 p.

Izbasarova G.B. XVIII gasyrdagy kazakh-bashkurt ara katynastaryndagy sayasi jane etnikalyk uderister. Aktobe: PrintA Printing House. 2008. 232 p.

From the history of Kazakhstan (XVIII – early XIX centuries). M. Abdirov, A. Izbasarov, Z. Kabuldinov. Almaty: Bazarbaeva Publ. 2020. 592 p.

Isin A. Kazahskoe hanstvo i Nogaiskaia orda vo vtoroi polovine XV-XVI v. Semipalatinsk Publ. 2002. 139 p.

Kazakh khandygy taryhy: kuryluy, orleuy, kuldyraby. Ayagan B., Abzhanov Kh., Isin A. Almaty: Dictionary-Dictionary. 2011. 320 p.

Karibayev B. Kazakh handary turally zertteuler. (XV ğ. ortasy – XVIII ğ. basy) Almaty: Kazakh University. 2019. 228 p.

Karibayev B. Zhangir han jane XVII g. kazakh-jonghar katynastary maseleri. KazNU Bulletin. History series. 2016. Vol.82, no.3, pp.134-139.

Kabuldinov Z.E. Abylai khan i Rossiia. Almaty: IP Madiyar Publ. 2023. 296 p.

Kambarbekova G. Ortağasrlyq Iran: arxeografiya jäne derekközder. (XIII-XVIII). Almaty publishing house Orkhon. 2026. 336 р.

Kartova Z., Abuov N., Zhumanova A., Ilyasova G. Epistoliarnoe nasledie Bopai khanym v kontekste russko-kazakhskikh kommunikatsii v pervoi polovine XVIII v. Bylye Gody. 2025. Т.20, no.4, pp.1659-1670.

Kenzhebaev G., Kabuldinov Z., Chernienko D., Apendiev T. Razvitie kazakhsko-rossiiskikh torgovykh otnoshenii v deiatelnosti sultana Srednego zhuza Abulfeisa (1760-e – nachalo 1780-kh gg.). Bylye Gody. 2025. Т.20, no. 4, pp.1700-1709.

Moiseev V. Dzhungarskoe khanstvo i kazakhi (XVII-XVIII vv.). Almaty: Gylym Publ. 1991. 238 p.

Mukametkhan N. XVIII–XIX gasyr. kazakh-kytai baylanystary. Almaty: Sanat. 1996. 126 b.

Mukametkhan N. Diplomatiialyk qatynastar jane qytaitanu maseler. Almaty: Tarih Tağylym Publishing House. 204 b.

Omarbekov T. Uly dalanyn dara tulgalary: Kazakh handary. Almaty. Exclusive Publ. 2015. 180 p.

Ospanova A. Kaiypmuhammed hannyn Osman imperiyasyna jazgan hattaryna Osmanly arhiv derekteleri negızınde taldau (HVIII ğ.). History of the Fatherland. 2024. Vol.27, no.1, pp.21-33.

Sultanov T. Kochevye plemena Priarälä v XV-XVII vv. Moscow: Nauka Publ. 1982. 134 p.

Tepkeev V. Aiuka-han i ego vremä. Elista: KalmNC. 2018. 359 p.

Tulibayeva Zh. Torgovye vzaimosväzi kazahov s Buharskim hanstvom vo vtoroi polovine XVIII – pervoi polovine XIX vv. In: The Silk Road and Kazakhstan. Proceedings of the scientific and practical conference. Almaty: Zhibek zholy, 1999. Pp. 201-206.

Tulibayeva Zh Istoricheskie sviazi kazakhov s uzbekskimi khanstvami v XVIII veke po dannym sochinenii tsentralnoaziatskikh avtorov Novogo vremeni. Gumilyov Journal of history. 2026. Vol.154, no.1, pp.178-94. https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-178-194

Khafizova K.Sh. Stepnye vlastiteli i ih diplomatia v XVIII-XIX vekah. Nur-Sultan: KISI pri Prezidente RK Publ. 2019. 480 p.