Мысырдағы ерте бахриттік кезеңдегі мамлүк мемлекетінің зерттелуіндегі Байбарс әл-Мансури ан-Насиридің «Хижра тарихындағы ой қаймақтары» хроникасы
Ғылыми мақала
Қаралымдар: 127 / PDF жүктеулері: 56 / PDF жүктеулері: 7DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-60-75Түйін сөздер:
«Хижра тарихындағы ой қаймақтары», Байбарс әл-Мансури, Мысыр, мамлүк, бахриттік кезең, Ричардс, Алтын Орда, мамлүк хроникаларыАңдатпа
Мақалада Байбарс әл-Мансури (1325 ж. қ.б.) қалдырған «Хижра тарихындағы ой қаймақтары» атты еңбектің қазіргі мамлүктанудағы орны мен рөлі, сондай-ақ Таяу Шығыс тарихын зерттеудегі кеңірек қолдану мүмкіндіктері қарастырылады. Бұл хрониканың авторы ерте бахриттік кезеңдегі көрнекті әмір және мемлекет қайраткері болған. Мамлүк мемлекетінің ерте тарихын, оның саяси дамуын, алғашқы мамлүк элитасының түркілік мұрасы ықпал еткен саяси институттардың трансформациясын терең түсіну үшін бұл деректің маңызы зор болғанына қарамастан, оның ғылыми басылымы салыстырмалы түрде жақында 1998 жылы Дональд Ричардс тарапынан жарық көрді. Осыдан кейін «Ой қаймақтары» бахриттік кезеңге арналған академиялық еңбектердің басым көпшілігінде кеңінен қолданылатын дереккөзге айналды. Мақалада сондай-ақ дерекке қатысты академиялық зерттеулердің тарихы, оның маңызына берілген түрлі бағалар және мамлүк мемлекетінің шекарасынан тыс аймақтарды, атап айтқанда Алтын Орда мен Хулагу әулеті мемлекетінің тарихын зерттеудегі қолдану мүмкіндіктері талданады. Мақалада «Ой қаймақтарының» маңыздылығы мынадай тұжырымдар арқылы негізделеді: а) бұл дерек әлі де жеткілікті деңгейде зерттелмеген және мамлүк тарихнамасын жаңа мәліметтермен толықтырады; ә) Байбарс әл-Мансури – жоғары әскери-саяси элита өкілдерінің арасынан толыққанды тарихи хроника жазған өте сирек мысалдардың бірі. Сонымен қатар ол өз еңбегінде баяндалған оқиғалардың көпшілігіне тікелей қатысқан; б) түркі (шамамен қыпшақ) текті автор ретінде Байбарс әл-Мансури дәстүрлі түркі саяси және әлеуметтік институттарын жақсы білген және оларға ерекше назар аударған, ал кейінгі мамлүк авторлары үшін бұл элементтер көмескіленіп, маңызы төмендей түскен; в) хроника уақыт жағынан кең кезеңді (1252–1307 жж. хижра бойынша) қамтиды, бұл статистикалық бақылаулар жүргізуге, есептеулер жасауға және ерте бахриттік кезеңдегі негізгі саяси және әлеуметтік институттардың эволюциясын қадағалауға мүмкіндік береді.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Ahmad ibn ʿAlī al-Maqrīzī. Kitāb al-Sulūk li-maʿrifat duwal al-mulūk. Beirut. 1997. Vol.2. 533 p.
Ashtor E. Baybars al-Manṣūrī. In: The Encyclopaedia of Islam. Vol.1. Leiden: Brill. 1986. Pp.1187–1188.
Badr al-Dīn Maḥmūd al-ʿAynī. ʿIqd al-Jumʿān fī Tārīkh Ahl al-Zamān. Cairo. 2010. 558 p.
Baybars al-Manṣūrī. Zubdat al-Fikra fī Ta’rīkh al-Hijra. Berlin; Beirut: Das Arabische Buch. 1998. 488 p.
Bernfeld S. Retribution. In: Jewish Encyclopedia. Vol.5. Eds. L. Katzenelson, D. Gintsburg. St. Petersburg. 1991. Pp.671-683.
Chronicles of Qalāwūn and his son al-Ashraf Khalīl. Translated by David Cook. Routledge. 2020. 436 p.
Filipau A. The formation of the Mamluk state in Egypt in the second half of the 13th century. Minsk: IVC of the Ministry of Finance. 2021. 352 p.
Gibb H. A. R. Arabic Literature: The Classical Period. Translated from English. Moscow: Oriental Literature Publishing House. 1960. 187 p.
Irwin R. The Middle East in the Middle Ages: The Early Mamluk Sultanate. 1250-1382. Carbondale: Southern Illinois University Press. 1986. 192 р.
Kuznetsov V. The Structure and Development of Arab-Muslim Historical Knowledge in the 8th-15th Centuries. Abstract of PhD dissertation (History), Institute of Oriental Studies, RAS. Moscow. 2010. 31 p.
Malik F. Dictionary of the Holy Qur’an with References and Explanation of the Text. Tilford: Islam International Publications Limited. 2006. 880 p.
Mazor A. The Topos of Predicting the Future in Early Mamluk Historiography. In: Mamluk Historiography – Revisited Narratological Perspectives. Stephan Conermann (ed). Bonn: V&R UP. 2018. Pp.103-120. DOI: https://doi.org/10.14220/9783737007221.103
Mikulskii D. Muslim Historiography as the Foundation of the Modern Historical Consciousness of Muslims. Electronic resource. Available at: http://www.hist.msu.ru/Labs/UkrBel/mikulski1.htm (accessed 03.11.2019).
Porsin A. The History of the Golden Horde in the Late 13th – Early 14th Centuries in the Work of Rukn al-Dīn Baybars al-Manṣūrī “Zubdat al-Fikra”. Kazan: Sh. Marjani Institute of History. 2018. 276 p.
Richards D. Introduction. In: Baybars al-Manṣūrī, Zubdat al-Fikra fī Ta’rīkh al-Hijra. Berlin; Beirut. 1998.
Rosenthal F. History of Muslim Historiography. Leiden: Brill Academic Publishers. 1997. 669 p.
Sabitov Zh., Tuleubaeva S. Zubdat al-Fikra as a Source on the History of Kay-Kāwus II and Urbay-Khatun. Bulletin of KazNU. Oriental Studies Series. 2024. No.4(111), pp.4–12. DOI: https://doi.org/10.26577/JOS.2024.v111.i4.01
Sidarus A. The Mamluk Historian al-Amīr Baybars al-Manṣūrī al-Dawādār (d. 725/1325) and His Coptic Secretary al-Qiss al-Shams Abū al-Barakāt Ibn Kabar (d. 724/1324): A New Assessment. American Journal of Humanities and Social Sciences Research. 2020. Vol.4, no.1, pp.141–148.
Timokhin D., Tishin V. Review of A. A. Porsin’s Book The History of the Golden Horde in the Late 13th – Early 14th Centuries in the Work of Rukn al-Dīn Baybars al-Manṣūrī ‘Zubdat al-Fikra’. Golden Horde Review. 2020. Vol.8, no.2, pp.391–410. DOI: https://doi.org/10.22378/2313-6197.2020-8-2.391-410
Tiesenhausen V. Collection of Materials Relating to the History of the Golden Horde. Vol.1: Extracts from Arabic Sources. SPb. 1884. 564 p.
Tuleubaeva S. The Work of Emir Rukn al-Dīn Baybars al-Manṣūrī al-Dawādār Zubdat al-Fikra fī Tārīkh al-Hijra as an Important Source on the Reign of Sultan Baybars. Questions of Oriental Studies. 2024. No.1, pp.96–103.
Tuleubaeva S. Turkisms and Mongolisms in the Work of Emir Rukn al-Dīn Baybars al-Manṣūrī al-Dawādār Zubdat al-Fikra fī Tārīkh al-Hijra. Journal of the National Congress of Historians. 2025. Vol.1, no.1, pp.53-68. DOI: https://doi.org/10.65076/3105-0042.2025.1.53.68
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 А. Филиппов
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
