Қазақтардың өзбек хандықтарымен XVIII ғасырдағы тарихи байланыстары жаңа замандағы Орталық Азиялық авторлардың шығармаларының мәліметтері бойынша
Научная статья
Қаралымдар: 216 / PDF жүктеулері: 71 / PDF жүктеулері: 9DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-129X-2026-154-1-178-194Түйін сөздер:
Қоқан; Бұхара және Хиуа тарихнамасы, қолжазбалар, қазақ және өзбек хандықтары, XVIII ғасырАңдатпа
Мақалада Қоқан, Хиуа, Бұхара, Ташкент тарихнамашыларының араб графикасымен жазылған қолжазба шығармалары қарастырылған. Зерттеудің мақсаты – қазақтардың орталықазиялық аймақтың халықтарымен XVIII ғасырдағы тарихи байланыстары бойынша құнды жазба деректерді анықтау. Жаңа заманның орталықазиялық тарихи әдебиеті ресми және жеке мазмұндағы жылнамаларда берілген. Нарративті шығармалардың авторлары қоғамның түрлі әлеуметтік топтарынан шықты және орталық немесе жергілікті басқарушы элитаның мүдделерін білдірді. Зерттеуге әртүрлі тарихи шығармаларды тарту біз зерттеп отырған кезеңдегі аймақтың саяси жағдайы туралы біршама толық әрі объективті түсінік қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ресми еңбектерде XVIII ғасырдың бірінші жартысында аймақта жекелеген билеушілердің қиындықтары мен бүліктерінің, қалмақтардың Дешті-Қыпшақ пен Мауреннахрға басып кіруінің салдарынан қалыптасқан саяси және экономикалық дағдарыстар толып сипатталған. Орталықазиялық жылнамаларды құрудағы негізі дереккөздері хан кеңселерінің мұрағаттық құжаттары, авторлар баяндаған оқиғалардың қатысушыларының, куәгерлерінің және замандастарының әңгімелері болды. Кейінгі тарихнамашылар еңбектерін бұрын беймәлім болған фактілерімен толықтыруға және басқарушы элитаның қызметіне баға беруге тырысты. Тарихи шығармаларда айқындалған нақты материалдар аймақ бойынша түпнұсқалық мәліметтерден тұратынын көрсетті. Жазбаша тарихи шығармалардың құнды ақпараттары XVIII ғасыр бойы орталықазиялық аймақтың хандықтарының арасындағы қалыптасқан күрделі қарым-қатынастарын тереңірек түсінуге мүмкіндік берді. Қазақтар туралы жылнамалар жаңалықтарын келесі тақырыптық бөліктерге бөлуге болады: 1) Орталық Азиядағы сауда байланыстары және Сырдария бойы қалаларының аймақтағы жалпы экономикалық жағдайға ықпалы; 2) Дешті қыпшақ Шыңғыс әулеті өкілдері мен Хорезм және Бұхара Шыңғыс әулеті өкілдерінің арасындағы өзара тартыстарға қатысуы; 3) қазақтардың өзбек хандарының территориясына қоныс аударуы XVIII ғасырдың бірінші жартысында Қазақ хандығына қалмақтардың бірнеше рет басып кіруінің салдарынан орын алды: Кіші жүздің бір бөлігі Хорезмге қоныс аударса, Орта жүздің кейбір рулары Самарқан мен Бұхараға көшті, Ұлы жүздің жекелеген рулары Қаратегінге, Ферғанаға, тіпті Памирге дейін ауып кетті; 4) қарастырылып отырған кезеңде Сайрам және Түркістан вилайеттері кейде Бұхараның қарамағында болды. Алынған мәліметтерді талдау қазақтардың өзбек хандықтарымен тарихи байланыстары Орталықазиялық аймақ мемлекеттерінің саяси және экономикалық өмірінде маңызды орынға ие екендігін көрсетеді.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Axworthy M. The Sword of Persia. Nader Shah: From Tribal Warrior to Conquering Tyrant. London-New York: I. B. Tauris. 2006. 368 p. DOI: https://doi.org/10.5040/9780755612291
Bregel Yu. An Historical Atlas of Central Asia. Leiden-Boston:Bril. 2003.109 p. DOI: https://doi.org/10.1163/9789047401216
Shir Muhammad Mirab Munis and Muhammad Riza Mirab Agahi. Firdaws al-iqbāl: History of Khorezm. Translated from Chaghatay and annotated by Yuri Bregel. Leiden:Brill. 1999. 718 p.
Shīr Muḥammad Mīrāb Mūnīs and Muḥammad Rīza Mīrāb Āgahī. Firdaws al-iqbāl: History of Khorezm. Ed. by Yuri Bregel. Leiden: Brill. 1988. 1281 p.
Tulibayeva Zh. The Qazaqs and the Central Asian Principalities in the 18th and the First Half of the 19th Centuries. Oriente Moderno. Leiden: Brill. 2016. Vol. 96, is.1, pp. 25-45. DOI: https://doi.org/10.1163/22138617-12340093
‘Abd al-Rakhman. Istoriia Abulfaiz-khana [Tarikh-i Abulfaiz-khan]. The manuscript (autograph) was written in 1723. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. No.11. 161 f.
‘Avaz Mukhammad. Letopis, pokazyvaiushchaia mir [Tarikh-i Dzhakhannamaii]. The manuscript was rewritten in 1874. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. Vol II. No.9455/I. 343 f.
Akhmedov B.A. Istoriko-geograficheskaia literatura Srednei Azii XVI-XVIII vv. (Pismennye pamiatniki). Tashkent: Fan. 1985. 262 p.
Beisembiev T.K. «Tarikh-i Shakhrukhi» kak istoricheskii istochnik. Alma-Ata: NAUKA Publishing House of the Kazakh SSR. 1987. 200 p.
Beisembiev T. Kokandskaia istoriografiia: Issledovanie po istochnikovedeniiu Srednei Azii XVIII-XIX vv. Almaty: «Print-S». 2009. 1263 p.
Kazii Vafa. Istoriia Rakhim-khana [Tarikh-i Rakhim-khan]. The manuscript was rewritten in 1817. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. No.16. 366 f.
Materialy po istorii kazakhskikh khanstv v XV-XVIII vv. (izvlecheniia iz persidskikh i tiurkskikh sochinenii). Alma Ata: NAUKA Publishing House of the Kazakh SSR. 1969. 652 p.
Materialy po istorii Srednei i Tsentralnoi Azii X-XIX vv. Tashkent. 1988. 414 p.
Materialy po istorii turkmen i Turkmenii. Tom II. XVI-XIX vv. Iranskie, bukharskie i khivinskie istochniki. Moscow-Leningrad. 1938. 700 p.
Mirza Alim Tashkandi. Genealogii sultanov i letopisi o khakanakh [Ansab al-salatin va tavarikh al-khavakin]. The manuscript was rewritten in 1898. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. No.1314/I. 179 f.
Mukhammad Amin. Istoriia ‘Ubaidallakh-khana. [Tarikh-i ‘Ubaidallakh-khan]. The manuscript was rewritten in 1800. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. No.1532. 275 f.
Mukhammad Amin-bek. Zvezdy letopisei [Andzhum al-tavarikh]. The manuscript was rewritten in 1958. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. No.11366. 153 f.
Mukhammad Iakub. Tsvetnik gosudarei [Gulshan al-muluk]. The manuscript was rewritten in 1840. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. No.1507/III. 164 f.
Mukhammad Salikh-khodzha. Novaia istoriia Tashkenta [Tarikh-i dzhadida-ii Tashkand]. The manuscript (autograph) was written in 1887. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. No.7791. 1040 f.
Mukhammad Khakimkhan. Izbrannye letopisi [Muntakhab al-tavarikh]. Manuscript of the Institute of Oriental Manuscripts of the Russian Academy of Sciences. (The year is unknown). С470. 697 f.
Mukhammad Khusain. Sokrovishche blagochestiia [Makhazin al-takva]. The manuscript (autograph) was written in 1830. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. No. 2773. 409 f.
Mukhammad Sharif. Venets letopisei [Tadzh al-tavarikh]. The manuscript was rewritten in 1917. The Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. No.1999. 365 f.
Proshloe Kazakhstana v istochnikakh i materialakh. Sb. 1. (V v. do n.e. – XVIII v. n.e.). Edited by. Professor S. Asfendiarov and Professor P. Kunte. Alma-Ata ‒ Moscow: Kazakhskoe Publishing House. 1935. 299 p.
Sobranie vostochnykh rukopisei Akademii nauk Respubliki Uzbekistan. Istoriia. Sostaviteli: kandidaty filologicheskikh nauk D.Iu. Iusupova, R.P. Dzhalilova. Tashkent: Publ. «Fan» Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. 1998. 535 p.
Tulibayeva Zh., Isahan G.T. Arabograficheskie istochniki po istorii Kazahstana: Fond Instituta vostokovedenija Akademii nauk Respubliki Uzbekistan. Astana, 2013. 154 p.
Tulibaeva Zh. Svedeniia po istoricheskoi geografii Tsentralnoi Azii v istoriografii uzbekskikh khanstv XVIII-XIX vv. Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. Series: Historical Sciences. Philosophy. Religious Studies”, the "Historical Sciences" 2024. V.147, no.2, pp.99-116. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2024-147-2-99-116 DOI: https://doi.org/10.32523/2616-7255-2024-147-2-99-116
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Ж. Тулибаева
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
